“Cailín an Tiarna.”

Ní chun breis nirt a chur i gcreideamh na Maighdine d’innis an tAingeal di an mhíorúilt a dhein Dia dá siúr Elisabet. D’innis sé dhi é chun áthais a chur uirthi. D’innis sé dhi é mar ní rócheart ab ea é ’ dh’ínsint di. Bhí Mac na Maighdine féin chun an domhain do shaoradh agus bhí Mac Elisabet chun an domhain d’ollmhú i gcómhair an tSlánaitheóra. Gan amhras do thug an t-aingeal mórán eólais do Mhuire Mháthair in éaghmais an eólais a bhí in sna foclaibh a labhair sé léi. Cé ’ déarfaidh ná raibh ’ fhios aici, chómh luath agus a thuig sí go raibh mac ar iompar ag Elisabet, gur uirthi féin a bhí dul láithreach ar chuaird ag triall ar Elisabet i dtreó go nglanfí ó pheaca an tsínsir an mac a bhí an uair sin i mbroínn Elisabet? Tá slí fhada idir Nasaret agus Hebron. Tá an tslí le feiscint ag éinne ’ dh’fhéachfaidh ar an mapa. Tá Nasaret tamall maith ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim, agus tá an áit ’na raibh Sacarias agus Elisabet ’na gcónaí tamall beag ó dheas ó Hebron. De réir an mhapa tá suas le cheithre fichid míle idir Nasaret agus Iouttah, an baile beag ’na raibh Sacarias agus Elisabet ’na gcónaí. Gan amhras níorbh aon trioblóid mhór do chailín óg láidir anamúil fiche míle sa ló do chur di ag siúl. Do shiúlódh sí an cheithre fichid míle sin in aon cheithre lá amháin. Nuair a bheadh fonn agus flosc chun na slí uirthi dhéanfadh sí é laistig de thrí lá. Gan amhras bhí an fonn san agus an flosc san ar “Cailín an Tiarna” nuair a thug sí aghaidh ar an aistear san. Bhí scéal aici le hínsint d’Elisabet. Bhí scéal aici le fáil ó Elisabet. Bhí an Mac a bhí ar iompar aici féin agus an mac a bhí ar iompar ag Elisabet le teacht i gcóngar dá chéile. Bhí ’ fhios aici, b’fhéidir, go nglanfadh an Mac a bhí ’na broínn féinig Mac Elisabet ó pheaca an tsínsir chómh luath agus a tabharfí in aice ’ chéile an bheirt mhac. Dá mba ná beadh aon chúis eile chun fonn a bheith uirthi chun gluaiste níor bheag di an méid sin. Mac ar iompar ag Elisabet, an aimrid! A bean mhuínteartha féin, a cara ródhílis, chómh dílis sin gur thuig an t-aingeal an caradas a bhí eatarthu agus gur innis sé do mhnaoi acu an tabharthas mór a bhí bronnta ag an dTiarna ar an mnaoi eile. Mac eile ar iompar aici féinig, “Críost Mac Dé.” Agus É chun an mhic a bhí i mbroínn a carad do ghlanadh ó pheaca an tsínsir! Cé ’ dh’fhéadfaidh a dh’ínsint cad é an leathadh a bhí ’na croí! Cad é an solas ón Sprid Naomh a bhí ’na haigne! Cad é an fuadar agus an fuinneamh agus an dásacht a bhí ’na siúl, agus í ag cur an bhóthair ó dheas di! Deir cuid de sna cúntaisíbh go raibh céad agus fiche de mhíltibh slí sa chuaird a bhí aici le tabhairt ó dheas ó Nasaret go dtí Hebron. Ach ní deirtear gur mhothaigh sí an tslí, ná ní deirtear gur chuir an bóthar aon tuirse uirthi.

Tháinig sí go dtí tigh Shacariais. Chuaigh sí isteach. Ní hí Elisabet do labhair ar dtúis. Deir an soíscéal gurbh í Muire do labhair ar dtúis, gur “bheannaigh sí d’Elisabet.” Ansan is ea do glanadh ó pheaca an tsínsir an leanbh a bhí i mbroínn Elisabet, do léim an leanbh a bhí i mbróinn Elisabet agus do líonadh Elisabet den Sprid Naomh. Ansan is ea do labhair Elisabet. Do labhair sí go hárd. “Is beannaithe thu idir mhnáibh,” ar sise, “agus is beannaithe toradh do bhroinne; agus cad a thug so dhómhsa, Máthair mo Thiarna do theacht ag triall orm! Mar, féach, chómh luath agus ’ chuaigh guth do bheannachta im chluasaibh do léim an leanbh le háthas im broínn. Agus is aoibhinn duitse gur chreidis, mar cómhlíonfar duit na neithe do gealladh duit ón dTiarna.”

Do thaispeáin an Sprid Naomh d’Elisabet gur dhein Muire an bheart níba chiallmhuire ná mar a dhein Sacarias, agus gurbh aoibhinn do Mhuire an ní sin. Ansan duairt Muire:—

“Mór mholadh ó m’anam don Tiarna,
Agus tá mo sprid lán de gháirdeacas i nDia, mo Shlánaitheóir,
Óir d’fhéach sé ar uirísleacht a chailín féin,
Óir féach, déarfaid na sleachta go léir feasta gurb aoibhinn dom,
Óir do dhein an tÉ atá cómhachtach nithe móra dhom,
Agus is naofa a ainm,
Agus tá a thrócaire ó shliocht go sliocht,
Ar an muíntir go bhfuil a eagla ortha,
D’oibrigh sé cómhacht lena chuislinn,
Do scaip sé lucht uabhair a bheith ’na gcroí agus ’na n-aigne acu,
Do leag sé anuas óna gcathaoireachaibh ríoga lucht na gcómhact,
Agus d’árdaigh sé suas lucht na húmhlaíochta,
Do líon sé de nithibh fónta lucht an ocrais,
Agus chuir sé chun siúil folamh lucht an tsaibhris.
Do ghlac sé chuige a sheirbhíseach Israél,
Ag cuímhneamh do ar a thrócaire féinig,
Fé mar a labhair sé lenár n-aithreachaibh,
Le hÁbraham agus lena shliocht go deó.”

Nuair ’ airigh Muire an focal aduairt Elisabet, gur léim an leanbh le háthas istigh ’na broínn chómh luath agus do labhair máthair an tSlánaitheóra, do thuig sí go raibh an gnó san déanta, ’sé sin go raibh an leanbh san glan ó pheaca an tsínsir. Ach duairt Elisabet focal eile. Duairt sí an focal céanna úd aduairt an t-aingeal le Muire féinig. “Is beannaithe thu idir mhnáibh,” ar sise, díreach mar aduairt an t-aingeal. Duairt an t-aingeal an focal toisc Muire ’ bheith saor ó pheaca an tsínsir. Ní fhéadfadh Elisabet an focal do rá mara mbeadh gur thug an Sprid Naomh an t-eólas di an neómat san. Ansan duairt Elisabet, “is beannaithe toradh do bhroinne.” Thaispeáin san gur thug an Sprid Naomh le tuiscint d’Elisabet go raibh an Slánaitheóir ansúd istigh i mbroínn Mhuire an uair sin. Dhein Elisabet an méid sin soiléir go leór nuair aduairt sí “Agus cad a thug dómhsa Máthair mo Shlánaitheóra do theacht ag triall orm?” Bhí an úmhlaíocht i gcroí Mhuire, agus bhí an úmhlaíocht i gcroí Elisabet, leis.

Ansan do las an Sprid Naomh solas iúntach i gcroí agus in aigne na Maighdine Muire agus do labhair sí an chantic sin thuas, an chantic ar a dtugtar an Magnificat mar ainm ón bhfocal tosaigh atá inti sa Laidin. Ní raibh sa mhaighdin sin, i súilibh an tsaeil a bhí ’ tímpall ach cailín bocht dealbh, uiríseal, cailín bocht a shíolraigh ó dhaoine bochta dealbha uirísle, gan saibhreas saolta gan aon tsuím ag an saol iontu ach mar a bhíonn ag an saol i gcónaí i ndaoine bochta. Ach do labhair an cailín bocht dealbh san an chantic sin an uair sin, i láthair na mná boichte Elisabet, agus tá an chantic sin riamh ó shin i mbéalaibh na gCríostaithe ar fuaid an domhain. Tá an chantic sin dá labhairt, agus dá canadh leis na míltibh saighseanna ceóil, i dteangthachaibh an domhain ins gach páirt domhan ’na bhfuil creideamh Chríost dá chimeád beó ag eaglais Críost. Agus dá mhéid a deintear machnamh ar fhoclaibh na cantice sin is ea is mó a chítear agus a tuigtear an doimhneas atá i mbrí na bhfocal agus an uaisleacht atá in sna smaointibh.

An t-é do léighfidh an Bíobla sean chífidh sé conas mar a bhíodh Dia na Glóire, go minic, ag lochtú na nIúdach mar gheall ar a gcroithe ’ bheith i bhfad uaidh nuair a bhídís ag déanamh na n-íbirtí chuige. Dheinidís an íbirt chun na dlí do chómhlíonadh, dar leó, ach ní thabharfaidís do Dhia an moladh ó chroí ba cheart a thabhairt do, san íbirt. Dhein Cailín an Tiarna leórghníomh san easnamh san a bhí in sna seaníbirtíbh. Dhein sí an leórghníomh sa chéad focal den chantic. “Mórmholadh ó m’anamsa don Tiarna!” ar sise, agus chuaigh an moladh san suas chun Dé óna hanam ar chuma ná deigh a leithéid suas chun Dé ó anam ná ó aigne duine riamh roimis sin. Do dhiúltaigh Dia do sna híbirtíbh, ar fad, an uair sin, agus tá an mórmholadh san, i gcantic na Maighdine Muire, ag dul suas chun an Tiarna ón Eaglais, riamh ó shin.

“Do ghlac mo sprid gáirdeachas i nDia mo Shlánaitheóir,” arsan Mhaighdean. Thug sí a Slánaitheóir air, agus ba mhór é a gáirdeachas, mar bhí sé istigh ’na broínn aici an uair sin, mar aduairt Elisabet. Do gabhadh í gan peaca an tsínsir a bheith uirthi, ach is trí neart pháise an Aon Mhic a bhí ar iompar aici do cimeádadh glan í ó pheaca an tsínsir nuair a gabhadh i mbroínn a máthar féinig í. Mar gheall air sin ab ea an gáirdeachas. “D’fhéach sé ar ísleacht a chailín,” ar sise. “Humilitatem” an focal atá sa Laidin, ach tá trí bhrí le Humilitas. Ciallaíonn sé úmlaíocht, nú uirísleacht, nú suaraíocht. Bhí Muire uiríseal, suarach go leór os cómhair daoine, an uair sin. Bhí sí úmhal, leis. Bhí sí lán de ghrástaibh, agus go mór mór de ghrásta na húmhlaíochta. Ach ní baol gur dhein sí aon mhaíomh as a húmhlaíocht. Níorbh fhéidir di é, mar bhí a húmhlaíocht ródhílis. Ní húmhlaíocht in aon chor an úmhlaíocht a dheineann maíomh aisti féinig. “Suaraíocht,” an focal atá sa Ghréigis. Bhí sí suarach os cómhair an tsaeil agus do thóg Dia suas í agus dhein sé bannrín di, an bhannrín is uaisle dár mhair riamh. B’í bannrín na bhflaitheas í nuair aduairt sí an chantic sin, nuair aduairt sí an focal “dhein sé nithe móra dhom” agus an focal “déarfaid na sleachta go léir gur ab aoibhinn dom.” Táid na sleachta go léir, sliocht gach sleachta fé mar a tháinig, ag rá an fhocail sin riamh ó shin, agus beidh sliocht gach sleachta ag rá an fhocail sin go dtí lá an bhreithiúntais. Do chuir solas an Sprid Naoimh os cómhair a súl iad go léir an lá san, istigh i dtigh Shacariais nuair a bhí sí ag gabháil na cantice beannaithe sin.

“D’oibrigh sé cómhacht lena chuislinn,” ar sise. “Do leag sé ar lár lucht uabhair. . . . agus d’árdaigh sé lucht úmhlaíochta.” “Do líon sé le nithibh fónta lucht an ocrais, agus chuir sé chun siúil folamh lucht an tsaibhris.” Ionann san agus a rá nách cailín éigin uasal, iníon rí nú iníon ímpire, do thoibh sé mar mháthair do féin, ach cailín bocht gan saibhreas saolta, gan uaisleacht os cómhair daoine, bíodh go raibh uaisleacht inti ná feacaigh daoine. Ionann san, leis, agus a rá go mb’éigean do, na Iúdaígh saibhre úd, nár ghlac an saibhreas sprideálta uaidh, do chur chun siúil folamh, agus “lucht an ocrais” na Ginte bochta, na daoine a bhí ag folag gorta trí easpa na ngrást, do líonadh de nithibh fónta.

“Do ghlac sé chuige a sheirbhíseach Israél, &rl,” ar sise. ’Sé sin le rá, “an gheallúint úd a thug sé d’Ábraham, tá sí cómhlíonta aige anois, agus beidh a toradh ag sliocht Ábrahaim, ’sé sin, ag na Críostaithibh, go deó.” Is iúntach an aoirde, agus an doimhneas agus an fórleitheadh, agus an ghontacht chainnte, agus an solas brí, atá sa chantic sin. Ní hiúnadh aigne na hEagailse agus aigne na naomh a bheith daingean ar an gcantic sin i gcaitheamh na haimsire ó cuireadh an Eaglais ar bun. Is léir ón gcainnt go raibh aigne na Maighdine, agus í ag rá na bhfocal, ag féachaint siar ar a raibh tagaithe de shaol na cine daonna ón lá a deineadh peaca an tsínsir, agus go raibh sí ag féachaint roímpi amach, leis, ar an méid a bhí le teacht de shaol Eaglaise Chríost, ón lá a bhí sé ag rá na bhfocal go dtí an lá thabharfadh an Mac a bhí ar iompar aici, Aon-Mhac an Athar Síoraí, an bhreith dheirineach ar an gcine daonna.

A Chailín an Tiarna, a ghrá na Tríonóide, a Iníon an Athar Síoraí, a Mháthair an Aon-Mhic, a Chéile an Sprid Naoimh, cuir do ghuí chun na Tríonóide anois ar mo shonsa, dhá iarraidh ar Dhia mo pheacaí ’ mhaitheamh dhom, agus bás naofa ’ thabhairt dom, agus aoibhneas na bhflaitheas a thabhairt dom, mar a mbeidh radharc ar Dhia na Glóire agam, agus ortsa féinig a Mháthair, ar feadh na síoraíochta. Amen.

D’fhan Muire Mháthair ar feadh trí mhí i dtigh Elisabet. Do thaispeánfadh san go raibh sí gan imeacht ó thig Elisabet nuair a tháinig an t-am ’nar cheart mac Elisabet do theacht ar an saol. Deir an Soíscéal gur fhan sí i bhfochair Elisabet ar feadh trí mhí agus ansan gur imigh sí abhaile chun a tí féinig. Mheasfadh duine, ó fhan Muire Mháthair i bhfochair Elisabet go dtí go raibh a haimsir tagaithe, go bhfanfadh sí go dtí go mbeadh an mac tagaithe ar an saol. Ní deir an Soíscéal gur fhan. Ní lú ná mar adeir an Soíscéal nár fhan. Is dó’ liom gurb é is dóichí gur fhan. Deir seanchaí áirithe gur thug Muire Mháthair féin do Naomh Lúcás a lán eólais ar chuid de sna nithibh atá curtha síos ’na Shoíscéal aige. Bean chiúin ab ea í. Ní labhrad sí puínn ach do chimeádadh sí ’na croí nithe agus í ag machnamh orthu; b’fhéidir nár innis sí gur fhan sí i bhfochair Elisabet go dtí go dtáinig an mac, mar ná raibh aon ghá le hé ’ dh’ínsint, go dtuigfeadh éinne gur fhan, ní nárbh iúnadh. Ach an ní ba cheart a dh’ínsint ínstear é, ’sé sin, nuair a bhí an trí mhí caite (nuair a bhí an trí ráithe caite ag Elisabet agus a mac tagaithe ar an saol) gur imigh Muire Mháthair abhaile chun a tí féinig, ó thuaidh arís go Nasaret.

Ínstear, ansan, cad a thig amach d’Elisabet agus dá mac. Bhí an aimsir go léir, an trí ráithe, caite ag Sacarias gan aon fhocal do labhairt. Bhí, i dteannta na haimsire sin, ocht lá caite, agus an t-am tagaithe chun tímpallghearradh do dhéanamh ar an mac agus ainm do chur air. Bhí áthas ar na gaoltaibh go léir agus bhíodar cruinnithe i dteannta ’ chéile chun go ndéanfí an obair sin de réir dlithe Mhaoise. Bhí an deichniúr fínnithe láithreach. Do fiafraíodh cad é an ainm a tabharfí ar an mac. Ní fhéadfadh Sacarias aon fhreagra ’ thabhairt ar an bhfiafraí sin, mar bhí sé gan úrlabhra. Ní lú mar a bhí ar a chumas a dh’ínsint d’Elisabet gur órdaigh an t-aingeal Eóin do thabhairt mar ainm ar an mac. Ach bhí an Sprid Naomh tar éis a dh’ínsint d’Elisabet cad é an ainm a tabharfí air, d’fhreagair sí an cheist agus duairt sí gur Eóin a tabharfí air. Chuir na gaolta go léir’na coinnibh. “Ní ceart Eóin do thabhairt air,” ar siad. “Níl an ainm sin ar éinne dá chine ar aon taobh.” Bhí Sacarias ag féachaint ar an aighneas agus gan ar a chumas aon fhocal do labhairt. Dhein Elisabet cómharthaí éigin a chuir in úil do cad fé ndeár an t-aighneas. Do thuig sé na cómharthaí sóird. B’éigean d’Elisabet bheith dhá ndéanamh do i gcaitheamh an trí ráithe roimis sin. Do thóg sé cóir scríbhinne agus do scríbh sé síos na focail seo: “Eóin is ainm do.” Bhíodar ag féachaint ar an scríbhinn agus ag déanamh iúnadh dhe, lena línn sin tháinig a chainnt do Shacarias agus do labhair sé amach go hárd ag breith bhaochais leis an dTiarna. Má chuir an scríbhinn iúnadh orthu, do chuir cainnt Shacariais iúnadh ba mhó ná san orthu. Do deineadh an tímpallghearradh de réir na dlí, do tugadh Eóin mar ainm ar an mac. Ansan do leath an scéal go léir ar fuaid na tíre, conas mar a thaispeáin an tÁrdaingeal Gabriél é féin do Shacarias ar dheis altórach na túise; an chainnt do labhair an t-aingeal; an focal aduairt Sacarias i gcoinnibh an aingil; an pionós a cuireadh ar Shacarias mar gheall ar an bhfocal san; agus conas mar a tugadh a chainnt arís do chómh luath agus do scríbh sé síos ainm an linbh de réir mar a dh’órdaigh an t-aingeal. Bhí an scéal go léir i mbéalaibh na ndaoine agus iad ag déanamh iúnadh dhe; agus iad dhá ínsint ó bhéal go béal; agus iad dhá rá lena chéile gur dhócha go raibh ceapaithe ag an dTiarna an leanbh san a bheith’na dhuine mhór thar bárr chómh luath agus a bheadh sé éirithe suas in’fhear; gur dhócha nár ní ba lú a thitfeadh amach do ná é’bheith’na rí ar Israél.

Bhí Héród’na rí ar Israél an uair sin agus rí ana-chúntúrthach ab ea Héród. Bhí’fhios ag an ndúthaigh, éinne go dtiocfadh aon drochamhras ag Héród air gur dhuine é ná mairfeadh i bhfad. Go mór mór, aon duine go ndéarfí’na thaobh go raibh aon tsúil le hé’ bheith ’na rí ar Israél ná mairfeadh sé ach fíor bheagán aimsire.

Pé cúis a bhí leis, ní raibh an leanbh úd gur tugadh Eóin mar ainm air, ní raibh le feiscint i dtigh Shacariais ach ar feadh fíor bheagán aimsire. Do cuireadh i bhfolach in áit éigin é ó radharc lucht cainnte agus ó radharc an rí. Do stad an chainnt agus bhí an leanbh ó bhaol.

Ach chómh luath agus ’ fuair Sacarias a chainnt dhein sé úsáid mhaith di. Do labhair sé an chantic seo shíos ag moladh an Tiarna agus ag breith bhaochais leis:

Moladh leis an dTiarna, Dia Israéil,
Óir d’fhéach sé chun a dhaoine agus dhein sé a Slánú. Agus chuir sé suas adharc chun slánaithe dhúinne,
I dteaghlach a sheirbhísigh Dáibhid.
Fé mar a labhair sé trí bhéal na bhFáidhí naofa,
Na fáidhí atá ann aige ó thosach aimsire;
Saoradh dhúinn ónár namhdaibh,
Agus ó gach n-aon dár thug dúinn fuath.
Ag déanamh trócaire ar ár n-aithreachaibh
Agus ag cimeád cuímhne ar a thiomna bheannaithe.
An dearbhú a dhearbhaigh sé dár n-athair Ábraham,
A thabharfadh sé dhúinn;
Go ndéanfaimís seirbhís do gan eagla,
Agus sinn saor ó láimh ár namhad.
I naofacht agus i bhfíoraontacht ’na láthair,
Gach lá dár saol.
Agus tusa, a linbh, tabharfar ort fáidh an Árd-Dhia,
Óir beir ag gluaiseacht roimis an dTiarna amach,
Ag ollmhú na slí Dho.
Ag tabhairt eólais slánaithe dá phobal,
Ionas go maithfí a bpeacaí dhóibh;
Trí inníbh trócaire ár nDia,
’Nar tháinig sé chúinn dhár bhféáchaint, an lóchaint a doimhneas na bhflaitheas;
Chun solais a thabhairt don mhuíntir atá suite
I ndorchadas agus i scáil an bháis;
Chun ár gcosa do sheóladh i slí na síochána.

Siní cantic Shacariais, agus tá sí san Eaglais riamh ó shin, agus i mbéalaibh na gCríostaithe, díreach mar atá cantic Mhuire an “Magnificat,” agus cantic Shímeóin, “Nunc dimittis.”

Ansan deir an Soíscéal i dtaobh Eóin:—Agus d’fhás an leanbh agus do neartaigh sé i sprid, agus bhí sé in sna háiteannaibh uaigneacha go dtáinig an lá ’na raibh air é féin a thaispeáint i láthair Israéil.

Bhí Héród tar éis bháis nuair a tháinig an lá san; ach bhí Héród eile beó, agus bhí Heródias beó, agus ba mheasa í ná aon Héród den bheirt dá olcas iad araon. Bhí fuil na Macabéach inti, fuil fhónta. Ach níl olc is measa ná an mhaith a dh’iompaíonn chun uilc. “Corruptio optimi pessima.”

I am trying to use the Irish spelling adopted by the Coiste Litríochta Mhúscraí, but I may not understand it perfectly. So these are personal notes on the subject. My name for the spelling system, Muskerry House Style, is my own.

The editing of Cork Irish needs to have an eye on ensuring the compatibility of the Irish texts with other Irish being written in the present day. It would be simple to assert that the correct spelling of the word bliain is bliadhain; I myself would be an advocate of historical spelling, but the realities have been changed on the ground and so I have to take note of that. Given that no dh is pronounced in the middle of the word, and that the standardised spelling of bliain is sufficient to show the pronunciation, to write bliadhain wold be to take a decision to archaise the spelling.

It is worth noting that bliadhain was also spelt bliaghain, and that PUL wrote somewhere that there never was a dh in this word; the dh or gh was inserted at some point in the past when it was reasoned that diphthongs and long vowels need to contain adventitious digraphs in Irish spelling. I don’t have any information on the history of this word, and maybe PUL was right here. Historically correct spellings can often be incorrect etymologically, as with the word island in English, which has never had an s in the pronunciation, being derived from an Old Norse root. At some point in the past, it was thought to be connected to insula in Latin, and so gained an s…

Irish words also have a complex pre-history, which makes the task of etymological spelling quite complex. Dinneen argued that words like aimsigh that have a pronounced g in the preterite and imperative need to show the gh throughout, with aimsighim, aimsiughadh, aimsighthe in the present, verbal noun and participle. PUL’s works often have verbal noun in -ú, as there was a drift towards spellings such as aimsiú early on in the Gaelic Revival. While it would be clearer to have the gh in all parts of the verb, the spellings aimsím, aimsiú, aimsithe and aimsigh used in the Standard produce the correct pronunciation in Cork Irish. Other, more strained, attempts at etymological spelling include forms such as maróbhad for maród, where it is argued that the bh from mairbh should be seen in all parts of the verb. Whereas most second-conjugation verbs have -óch- in the future and conditional (cf. aimseóchad, which I am editing as aimseód), some verbs were traditionally spelt with -bh-, producing forms such as marbhuighim, marbhughadh, mairbhthe for maraím, marú and mairthe. One could easily ask, if there is a -bh- in marbhuighim, why is there a -gh- too? Research into the earlier forms of these verbs would be fascinating, but it seems better to follow the pronunciation, accepting the Standard spelling where it is possible to accept it for Cork Irish.

Spelling changes in the Standard that give the wrong pronunciation for Cork Irish cannot be accepted however. An example is the genitive of saol, given as saoil in the Standard, deriving from original forms saoghal and saoghail. As aoi is pronounced /i:/ in WM Irish, and there was no original aoi trigraph in this word, the pronunciation is /e:/, and so we need to adopt a spelling that shows the Cork pronunciation. The Muskerry House Style has saol in the nominative and saeil in the genitive. I am hesitant over words such as drochshaoil, where IWM shows the genitive is pronounced with /i:/: should it be edited as drochshaeil or not?

Some comments on long vowels listed in IWM

§ 281: ao – remains ao (e:), unless the pronunciation is /i:/. For this reason caora is edited as caíora. Where the pronunciation is /əi/, an alternative spelling might be employed. E.g. adhsáideach for aosáideach, as adhsáideach is listed as an alternative in Ó Dónaill’s dictionary anyway. I would prefer not to make up forms entirely, and so where an accepted alternative spelling is not available, I tend to put the IPA for the pronunciation in the glossary of the works I am editing.
§ 282: aoi – remains aoi (i:). However, in a number of generally well-known monosyllabic words, such as caoi and naoi the pronunciation is /e:/ and not the expected /i:/. These can be left as is, or a note put in the glossary. For non-monosyllables, however, it is preferable to find an appropriate spelling, e.g. caothúlacht instead of caoithiúlacht. Caoireach is edited as caeireach.
§ 283: éa – usually /ia/, but sometimes /e:/. My preference is to leave as éa, even in cases where it is /e:/, and put a note in the glossary for words like soíscéal, where the pronunciation is /e:/. Préachán is retained although the pretonic éa is pronounced /i:/, and féadaim is retained although the éa is pronounced /iə/. Such details can be entered in glossaries.
§ 284: éi – usually /e:/, and left as is where it is /əi/ unless a widely accepted alternative spelling is available (e.g., as a variant in Ó Dónaill’s dictionary). So éirím is spelt éirím, although a note is entered in the glossary, as only the manufacturing of a non-existent spelling could show the pronunciation of this word. The form eist is accepted where so written in the original, as éist was also found as eist in the meaning of “keep quiet”.
§ 285 eó – a long eó is shown by the síneadh fada regardless of usage in the Standard. Thus leó for leo. A short vowel (leogaim) remains spelt eo.
§ 288 ó – usually /o:/, but spelt ú where the vowel is in fact /u:/, as in nú for nó. Where the vowel is pronounced /uə/ in mór, it is left unchanged, probably because this is a rare occurrence and the word is well-known.

Some comments on diphthongs listed in IWM

§ 290 ia – this is normally /iə/ or /ia/, but can be /i:/ in pretonic positions, eg cliathán. However, the spelling is retained, as this is regularly derived change.
§ 291 ua – this is normally /uə/, but has become /o:/ in some words, such as cnósach, a spelling that would be adopted in the Muskerry House Style. A common word like nua, which is pronounced with /o:/ is left unchanged, however. Where pretonic ua becomes /u:/, as in uanán, this is left unchanged, as the pronunciation can be regularly derived. Where pretonic uai becomes /əi/, the spelling is left unchanged, as in Ruaidhrí, but a note is put in the glossary, as to change the spelling to show the pronunciation would require a major orthographical change.

Bhí ochtar mac agus ochtar iníon ag Peadar Ó Laeire agus ag Máire Ní Thuathaigh, mo sheanathair agus mo sheanamháthair. Bhí dhá fheirm thailimh acu, an fheirm ar Lios Caragáin, féar bó agus fiche, agus feirm eile thíos ar Chíll Ghobnatan, féar chúig cínn déag de bhuaibh. Bhí san maith go leór, ach níor rómhór an saoltas é chun sé dhuine dhéag clainne do thógaint air agus do chur i gcrích as. Dá maireadh an t-athair go dtí go mbeadh sé suas le deich mbliana agus trí fichid nú mar sin, b’fhéidir go bhféadfadh sé rud éigin fónta ’ dhéanamh don chlaínn; ach tháinig an bás air, slán mar a n-ínstear é, nuair ná raibh sé ach ocht mbliana agus daichead. Dá ghiorracht í an aimsir a fuair sé chuige, bhí an chuid ba mhó den chlaínn iníon curtha i gcrích aige sara bhfuair sé bás, agus iad curtha i gcrích go maith aige. Ní raibh aige le déanamh don chlaínn mhac ach an talamh do roinnt eatarthu. D’fhág sé Lios Caragáin le huacht ag ceathrar acu, a leath ag beirt agus an leath eile ag an mbeirt eile. Fuair duine den cheathrar san bás go luath i ndiaidh an athar. Ansan do dhein an triúr a bhí ’na dhiaidh trí treana den fheirm eatarthu féin, i dtreó ná raibh ach féar seacht mbó ag an nduine acu. Duine den triúr san ab ea m’athairse.

Déarfadh duine nár mhaith an chiall d’aon fhear óg bean do thabhairt leis agus é féin do shocrú chun cónaithe ar fheirm bheag den tsórd san, féar seacht mbó, agus gan ann ach drochthalamh. Gan amhras níor mhaith an chiall do é dá mbeadh caoi aige ar a mhalairt de shocrú a dhéanamh do féin, ach ní raibh. Ní raibh aon fhéachaint suas an uair sin ag éinne de mhuíntir na hÉireann ach an talamh. Bhíodar féin agus a sínsear, an uair sin agus ar feadh na gcéadta blian roimis sin, geárrtha amach glan ó aon tsaghas eile slí bheatha ach amháin bheith ag obair ar an dtalamh ag déanamh cíosa do mháistríbh; agus do geárrfí amach ón slí bheatha san, leis, iad, ach nárbh fhéidir aon daoine eile ’ dh’fáil a dh’fhéadfadh oiread cíosa ’ dhéanamh as an dtalamh agus a dh’fhéadaidís sin a dhéanamh. Dá éaghmais sin, nuair a pósadh m’athair agus mo mháthair ní raibh an scéal in aon chor chómh holc ag feirmeóiríbh na hÉireann agus ’ bhí sé acu tamall ’na dhiaidh san. Bhí prátaí ag fás agus bhí airgead maith le fáil ar ím. Dhéanfadh an t-ím an cíos, agus ansan bheadh gach aon toradh eile dá mbainfí as an dtalamh, bheadh sé ag an bhfeirmeóir do féin. Do chothódh na prátaí agus an bainne an lín tí, agus chuirfeadh stráice lín agus an olann a bheadh ar thrí cínn de chaoiribh balcais éadaigh orthu.

Is fíor go mbíodh drochmheas an uair sin ar an bpráta agus ar an mbraon bainne mar bhia. Ach tá so le rá agamsa anois, ag féachaint siar dom ar an aimsir sin agus ar an mbia sin, agus ar na daoine a tógadh leis an mbia sin. Na fir agus na mná a bhí an uair sin in Éirinn ba threise agus ba dhea-shláintí iad go mór ná na fir agus na mná atá ann anois. Ní feictí choíche an uair sin cailín ná buachaill gan lán béil d’fhiaclaibh breátha láidre geala istigh i gceann gach duine acu, agus gach fiacal acu san chómh cruaidh chómh daingean le carraig cloiche. Cad a chítear anois? Ní túisce a dh’fhásaid na fiacla i mbéalaibh na leanbh ná siúd ag dreó agus ag feóchadh iad láithreach, agus ag imeacht ’na smúsach, agus go gcaitear fiacla bréagacha do chur isteach nú ní fhéadfadh an leanbh bia ’ dh’ithe in aon chor! Cad a chuireann an dreó agus an feóchadh ar na fiaclaibh? Cuireann an drochghoile. Agus cad fé ndeár an drochghoile? Cad fé ndeár é ach an bia ’ bheith mífholláin. Agus an bia mífholláin sin a dheineann an t-éirleach san ar na fiaclaibh, ar nóin tá ’ fhios ag an saol go ndeineann sé díobháil mhór don cholainn go léir. Tá ’ fhios ag an saol nách féidir do leanbh, do gharsún nú do chailín bheag, sláinte cheart a bheith acu nuair a bhíd na fiacla ag leaghadh ar an gcuma san amach as an gceann acu. Dá mb’áil leó an tae agus an bhollóg bhán do chaitheamh uathu, agus cromadh arís ar an bpráta agus ar an mbainne do chaitheamh mar bhia agus mar dhigh, nú ar an arán cruithneachtan d’ithe in inead na bollóige báine, bheadh fiacla agus goile agus sláinte acu mar a bhíodh ag á sínsear.

Is dó’ liom gurb é cuímhne is sia im cheann me ’ bheith ar a baclainn ag mnaoi éigin, ní cuímhin liom anois cérbh í. Bhí sí ’na seasamh ar aghaidh an dorais isteach, i dtreó go raibh radharc agamsa an doras amach agus anonn ar an mbaile ar a dtugtí an Chathairín Dubh, agus ar an gcnuc ar a dtugtí an Doire Liath. Bhí, agus tá fós, drom fada fiaclach beárnach ar an gcnuc san, agus is cuímhin liom go maith me ’ bheith ag déanamh iúnadh de sna fiaclaibh, agus de sna beárnachaibh a bhí eatarthu, agus dhá fhiafraí dhíom féin cad fé ndeár iad a bheith chómh garbh san i ndrom an chnuic sin. Is cuímhin liom, ’na dhiaidh san, conas mar a chuireas aithne ar chnuc atá lastuaidh den Doire Liath agus gurbh é ainm a tugtí air ná an Chorra Liath. Tamall ’na dhiaidh san arís is cuímhin go bhfeicinn, soir ó dheas ónár ndoras féin, tigh agus craínn mhóra ’na thímpall, agus go ndeirtí liom gurbh é sin tigh Shiobhán Ní Bhuachalla ar Bán an tSeanachnuic, nú, Bárr an tSeanachnuic, ní fheadar ceoca. Bhí mac ag Siobhán Ní Bhuachalla, agus Conchúr Ó Corcartha ab ainm do. Chuireas aithne air nuair a bhíomair araon éirithe suas. Fear galánta creidiúnach ab ea é, agus cómharsa mhaith.

Tar éis roinnt aimsire bhíos ábalta ar ghabháil amach sa chlós agus ar dhul soir go cúinne na hiothlann, i dtreó go mbíodh radharc agam, ní hamháin anonn ar an gCathairín agus ar an nDoire Liath agus soir ó thuaidh ar an gCorra Liath, ach anonn, leis, ar ár gcuid tailimh féin go léir. Níor thalamh fónta é. Bhí an chuid ba mhó dhe fiain, gan saothrú riamh. Bhí bóthar ó chúinne na hiothlann anonn go dtí áit ar a dtugtí Barra na Ré, mar a dtáinig bóithrín eile crosta air. Bhí tigh beag ar a gcrois sin agus Peig na Croise a dtugtí ar sheanamhnaoi a bhí ’na cónaí sa tigh beag san. Seanabhean dheas ghrámhar ab ea í. Is minic ’na dhiaidh san a thugas tamall de lá ’na tigh beag ag cainnt léi. Ní raibh aon fhocal Béarla aici, ach bhí Gaelainn ana-bhreá ana-bhlasta aici. Beannacht Dé lena hanam!

Cúinne na Ré a tugtí mar ainm ar an gcúinne den réidh a bhí ar an dtaobh eile den bhóthar ó thigh Pheig na Croise. Linne ab ea an réidh sin. Réidh gan puínn tairbhe ab ea í. Ní raibh ag fás uirthi ach fraoch, agus ní puínn de sin féin a bhí ag fás uirthi. Do briseadh isteach ’na dhiaidh san an cúinne den réidh sin a bhí in aice na croise, agus Páircín Chúinne na Ré a tugadh mar ainm ar an bpáircín a deineadh ann.

Tamall beag siar ó thuaidh ó Pháircín Chúinne na Ré, agus ó thigh bheag Pheig na Croise, bhí tigh beag eile agus bhí mac do Pheig na Croise ’na chónaí ann. Bhí sé pósta ag mnaoi de mhuíntir Chríodáin. Máire Rua a tugtí ar an mnaoi sin. Labhrás ab ainm don fhear, do mhac Pheig na Croise, Labhrás Ó Duinnín. Bhí iníon ag an mbeirt sin agus Peig ab ainm di. Peig Labhráis a tugtí uirthi. Ní raibh aon fhocal Béarla aici, ná ag á hathair. Sin í an cailín beag a bhíodh ag ínsint na scéal dúinn. Is í ’ dh’inis an scéal san Shéadna dhúinn. Bhíos féin ag éisteacht léi dhá ínsint. Bhíomair go léir óg go maith an uair sin. Do chimeádas an scéal im cheann, agus do chuireas síos i leabhar é mórán blianta ’na dhiaidh san. Ní dó’ liom go bhfuil aon rian de thigh Pheig na Croise le feiscint ag an gcrois anois, ná aon phioc de rian an tí bhig eile ach chómh beag. Ní fheadar cá bhfuil Peig Labhráis anois, ná an maireann sí in aon chor. Tá Labhrás féin agus Máire Rua tar éis bháis le mórán aimsire, gura maith an mhaise dá n-anam é!

D’airíos rud a dhein Máire Rua nuair a bhí an drochshaol ann, agus b’fhéidir nár mhiste é ’ dh’ínsint anso. Ar an ngarraí prátaí is ea ’ mhaireadh gach aon duine bocht an uair sin, agus ar pé braon bainne a gheibheadh sé ón bhfeirmeóir go mbíodh slí fir oibre aige uaidh. Thugadh an feirmeóir leathacra tailimh leasaithe don fhear oibre, agus do dhíoladh an fear oibre cíos an tí bhig, agus pé rud a bhíodh le díol as an leathacra, leis an obair a dheineadh sé don fheirmeóir. Bhíodh an bata scóir acu, agus chimeádaidís araon an cúntas ar an mbata scóir. Is amhlaidh a bhíodh an bata scóir ’na dhá leath ar a fhaid, agus leath acu ar an bhfear oibre agus an leath eile acu ag an bhfeirmeóir. Nuair a bhíodh an cúntas acu le cur síos, do thagaidís i bhfochair a chéile agus a leath féin den bhata ag gach duine acu. Ansan, cuir i gcás go mbeadh chúig lá oibre déanta ag an bhfear oibre, do shínfidís an dá leathbhata suas lena chéile, agus do gheárrfadh duine acu chúig scóir le sciain ar an dá leathbhata, scór, nú fáibre, in aghaidh gach lae oibre dár deineadh. Do geárrfí na fáibrí i dtreó go luífeadh an scian ar an dá leathbhata in éineacht, agus go mbeadh gach fáibre geárrtha isteach iontu araon. Ansan do chimeádfadh gach éinne a leath féin den bhata scóir, agus níorbh fhéidir d’éinne acu éagóir a dhéanamh ar an nduine eile, mar níorbh fhéidir scór do ghearradh amach ná scór do chur isteach gan an dá leathbhata do shíneadh le chéile arís, agus nuair a sínfí le chéile iad do chaithfeadh na fáibrí teacht isteach lena chéile cruínn, fé mar a gearradh iad ar dtúis.

Sara dtáinig an dubh ar na prátaí bhíodh an toradh chómh maith san go mbíodh a ndóthain mór bídh, i gcómhair na bliana, ag lín tí ná beadh rómhór, sa méid prátaí a bheadh sa leathacra tailimh leasaithe. Dá mbeadh lín tí mór ann ní bheadh acu ach breis tailimh leasaithe do bheith sa gharraí acu. Ní raibh aon chuímhneamh acu ar aon tsaghas eile bídh, agus dá mbeadh féin ní raibh aon fháil acu air. D’fhág san i bpúnc uathásach iad nuair a tháinig an dubh ar na prátaí.

Ach i dtaobh Mháire Rua. Bhí an garraí aici féin agus ag Labhrás. Tháinig an dubh air. D’airíos í féin dhá ínsint conas mar a chaith sí an lá ag féachaint ar an ngarraí, nuair a bhí na gais ag lobhadh agus ag titim, agus í ag gol, agus ná feidir sí ’en domhan cá bhfaighidís aon rud le n-ithe. Ní raibh aon mhaith sa gharraí. Nuair a bhí pé roinnt bídh a bhí sa tigh ite acu, do ghoíll an t-ocras ar Labhrás bocht. Tháinig daitheacha air. Ní fhéadfadh sé éirí as an leabaidh. B’éigean do Mháire gabháil amach ag “soláthar,” mar a deirtí, .i. a d’iarraidh déarca. D’imíodh an bhean san amach ar maidin, agus í ar dúchéalacan, agus théadh sí siar go Claedig treasna na gcnuc, ceathair nú cúig de mhíltibh slí. Bhí daoine muínteartha éigin ansan aici. Do tugtí galúinín bainne dhi. Thugadh sí léi abhaile an galúinín bainne sin. Chuireadh sí ar an dtine é go dtí go ndeineadh gruth agus meadhg de. Ansan do thughadh sí an gruth do Labhrás agus d’óladh sí féin an meadhg. Do lean an bhean san ag déanamh an ghnímh sin go dtí go bhfuair Labhrás bocht bás. Ní fheadarsa cá raibh an “bhean uasal” eile do dhéanfadh an uair sin é. An creideamh láidir a bhí istigh ’na croí, is é ’ chuir ’ fhéachaint ar Mháire Rua an gníomh san do dhéanamh.

Ach ní raibh aon chuímhneamh ag éinne in Éirinn ar phrátaíbh dúbha an chéad lá úd a sheasaíos-sa ag cúinne na hiothlann ag féachaint anonn ar thigh Pheig na Croise, agus ar Pháircín Chúinne na Ré, agus ar thigh Mháire Rua, agus ar na páirceannaibh beaga eile atá uaidh siar, Páirc na dTulchán agus Páirc na Luachra; agus ar an gCnucán Rua, agus ar an gcaidhséar atá déanta, anuas tríd an gCnucán Rua agus tríd an bportach, ag sruthán a thagann anuas ón gCorra Liath. Táid siad go léir ansúd fós díreach mar a bhíodar an chéad lá a dh’fhéachas-sa anonn orthu ó chúinne na hiothlann. Táid siad go fuar agus go fiain agus go bocht, ach má táid féin, is orthu is feárr liom bheith ag cuímhneamh anois nuair a bhíonn uain agam ar chuímhneamh, mar is orthu agus ar a ndéanamh a bhíos ag cuímhneamh an chéad uair riamh a hínseadh dom gurbh é Dia a dhein an domhan.

Nótaí

Dá maireadh an t-athair go dtí go mbeadh sé suas le deich mbliana agus trí fichid: it is worth pointing out the sequence of tenses here. The past subjunctive maireadh needs to be followed by the conditional beadh and not the preterite. See PUL’s discussion in Papers on Irish Idiom.
Aon rud le n-ithe: WM Irish prefixes n to ithe and ól, where other dialects and the CO prefix h.
Go fuar agus go fiain agus go bocht: PUL stated in his Notes on Irish Words and Usages that go is not only used to create adverbs, but also to add emphasis to an adjective. “Really cold, really wild and really miserable.”

Index of Persons

Conchúr Ó Corcartha: the son of Siobhán Ní Bhuachalla.
Labhrás Ó Duinnín: the son of Peig na Croise and father of Peig Labhráis.
Máire Rua Ní Chríodáin: the wife of Labhrás Ó Duinnín and mother of Peig Labhráis.
Peig Labhráis Ní Dhuinnín: a little girl who spoke no English and who told PUL the story that he later worked up into his novel Séadna.
Peig na Croise: an old lady who lived at the crossroads near Barra na Ré; the mother of Labhrás Ó Duinnín.
Síobhán Ní Bhuachalla: the name of someone living at Bawnatanaknock while PUL was growing up.

Index of Places

Bán an tSeanachnuic: Bawnatanaknock (“the meadow of the old church”), a minor placename in the Cork Gaeltacht.
Barra na Ré: a minor placename (“the moorland’s edge”).
Cathairín Dubh (an Chathairín Dubh): Caharinduff (“the little black fort”), Co. Cork. Diminutives in -ín are generally masculine in the CO, but PUL seems to use the gender of the base word in determining the gender of diminutives in -ín (see also an luichín, “little mouse”, which is found as feminine in PUL’s Aesop a Tháinig go hÉirinn).
Cíll Ghobnatan: Kilgobnet (“church of St. Gobnait”), a site of monastic ruins in the Cork Gaeltacht, where St. Gobnait built a convent around AD 550.
Claedig: possibly Clydagh in Co. Kerry, or another place of that name in Co. Cork. Possibly related to a cláideach/claodach, “stoney banked river, mountain stream”. More research required here.
Cnucán Rua (an Cnucán Rua): Knockroe (“the red hill”) near Kilnamartery in the Cork Gaeltacht.
Corra Liath (an Chorra Liath): Curraleigh (“the grey enclosure”), Co. Cork. Spelt Chura in the original, research on the pronunciation of the vowel required.
Doire Liath (an Doire Liath): the Derryleigh (“the grey oak”), Co. Cork.
Páirc na dTulchán: “the field of the hillocks”, a field mentioned here.
Páirc na Luachra: “the field of the rushes”, a field mentioned here.
Páircín Chúinne na Ré: “the paddock at the corner of the moorland”, a field mentioned here.

Foclóirín

ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
ar nóin: a variant of ar ndó’/dar ndó’, “of course, no doubt”.
bacla: “the arms (as in ‘to hold something in the arms’)”, with the dative baclainn replacing the nominative in the CO. Ar a baclainn, “in her arms”. Pronounced /bɑkələ, bɑkəliŋʹ/.
bata scóir: “tally stick”.
beárna: “gap”, with the plural here beárnacha, where bearnaí stands in the CO. Note the dative beárnain.
beárnach: “gapped, with gaps in”.
bollóg: “loaf”.
caidhséar: “gullet”, i.e. a stream issuing from a fence or a hole in the ground or river. Pronounced /kəi’ʃe:r/.
caoi: “opportunity”, pronounced /ke:/.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
cimeád: this word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in the CO, but a slender c (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc; PUL used the classical spelling in the original. PUL’s spelling varied over the years, but he certainly used cimeád in his Irish; cf. cimeád a bhfaighir in Notes on Irish Words and Usages, p117. Also note that the the CO distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO. Pronounced /knuk/.
colann: “body”, with colainn in the dative. The dative has replaced the nominative in the CO.
crosta: “crosswise”. Tháinig bóithrín crosta air, “the lane cut across it”.
cruithneacht: “wheat”, with cruithneachtan in the genitive where the CO has cruithneachta. Pronounced /kriŋʹ’hɑxt/.
cúntas: cuntas in the CO, “account”. Pronounced /ku:ntəs/.
daitheacha: “rheumatism”. IWM shows the pronunciation as /dɑhəxə/, but adds that AÓL preferred /də’hɑxə/. This word is etymologically the plural of daigh, “pang, pain”, although Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows there is back-formation of a new singular dathach in WM.
déirc: “alms, charity”.
dreóim, dreó: “to rot away”.
drochshaol: “bad times”, a phrase used to refer to the famine period of the 1840s.
dubh: “something black; a potato blight”.
dúchéalacan: “a strict fast”, including abstention from milk. Ar dúchéalacan, “on a strict fast; having had nothing at all to eat”.
éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in the CO. Dá éaghmais sin, “in spite of this, furthermore”.
fáibre: fáirbre in the CO, “notch, groove; wrinkle”. Pronounced /fɑ:bʹirʹi/ in WM Irish.
faid: “length”, or fad in the CO.
féachaint suas: “prospect”.
feadar: “I don’t know, I wonder”. While this verb is spelt ní fheadair sé in both the present  and past tense meanings in the CO, there was traditionally a distinction between ní fheadair sé, present tense, and ní fheidir sé, past tense, pronounced /nʹi: edʹirʹ ʃe:/.
fé ndeár, fé ndeara: “cause reason”, with an additional unrelated meaning, thug sé fé ndeara, “he noticed” (thug sé faoi deara in the CO). Pronounced /fʹe: nʹa:r, fʹe: nʹarə/.
feóchaim, feóchadh: “to decay”, or feoim, feo in the CO. Pronounced /fʹo:ximʹ, fʹo:xə/.
fiacal: “tooth”, or fiacail in the CO. This word is masculine here, but feminine in the CO.
fraoch: “heather”.
galánta: “decent”, pronounced /glɑ:ntə/.
galúinín: “small can”.
gas: “stalk; potato-stalk”.
gruth: “curds”, as in “curds and whey”.
i gcómhair: “for, in store for”. This phrase was uniformly spelt i gcóir in the original, in line with PUL’s view (cf. Notes on Irish Words and Usages) that this phrase derives from cóir, “proper arrangement (among other meanings)” and not cómhair, “presence”. He indicated he did not have a nasal vowel in this phrase, but the issue is complex, as his etymology seems faulty (The Dictionary of the Irish Language has i gcomhair) and it is possible that i gcómhair has become conflated with a separate phrase i gcóir, “ready” in WM Irish. In any case, nasalisation is not a noted feature of modern-day WM Irish, and so the CO form produces the correct pronunciation.
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish. In inead, “instead of, in the place of”.
iothla: “granary, barn”, with the genitive singular iothlann; the dative iothlainn has replaced the nominative in the CO. Pronounced /ihələ, ihələn, ihəliŋʹ/, although IWM points out that AÓL pronounced this word /i’he:lə/.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/.
leasaím, leasú: “to manure”.
leighim, leaghadh: “to melt, dissolve”, leáim in the CO. Pronounced /lʹəimʹ, lʹəi/ in WM Irish.
lobhaim, lobhadh: “to rot, decompose”, pronounced /loumʹ, lou/.
meadhg: “whey”, as in “curds and whey”; pronounced /mʹəig/.
méid: “amount”. Note that this is not lenited after sa in PUL’s Irish. Often corresponding to “what” in English: sa méid aduart, “in what I said”.
nách: nach in the CO, /nɑ:x/.
portach: “bog”, with the plural here portaithe where portaigh stands in the CO, pronounced /pər’tɑx, portihi/.
púnc: “point”, or ponc in the CO. I bpúnc uathásach, “in a terrible fix”.
réidh: “moorland, heather plain”, or ré in the CO. Pronounced /re:gʹ/, the genitive, traditionally written réidhe, would be /re:/.
rian: “trace, sign, mark”.
saoltas: “real estate; wealth”, pronounced /se:lhəs/.
smúsach: “pith, pulp”.
sórd: “sort”, sórt in the CO, pronounced /so:rd/.
sruthán: “stream, brook”.
stráice: “strip”.
táim, bheith: “to be”. Ní bheadh acu ach (rud a dhéanamh), “they would just have to (do something)”.
talamh: “land”. The genitive, talaimh in the CO, is found consistently with a slender l in PUL’s works: tailimh, /talʹivʹ/.
tréan: “strong”, with the comparative here treise where tréine stands in the CO.
treasna: “across” or trasna in the CO. Pronounced /trʹasnə/.
trian: “third”, with the plural after numerals treana. Trí treana, “three thirds”.
uacht: “will, testament”.

Sa bhliain d’aois an Tiarna míle sé chéad a dó do briseadh cath ar Ghaelaibh agus ar an dá Aodh, Aodh Ó Néill agus Aodh Rua Ó Dónaill, in aice Chionntsáile. Bhí naoi mbliana caite an uair sin ag muíntir na hÉireann ag troid go dian i gcoinnibh a namhad ar son na hÉireann agus ar son an chreidimh, agus i gcaitheamh na naoi mblian san do rugadar bua ar na Gallaibh ins gach cath trom dár buaileadh eatarthu go dtí an briseadh sin Chionntsáile. Do loit an t-aon bhriseadh amháin sin bua na naoi mblian, agus bhí Éire fé chosaibh a namhad arís.

Ansan do ghluais an cos-ar-bolg agus an t-éirleach, agus an feall i riocht dlí, agus an t-éitheach i riocht na fírinne; na Gaeil dá ruagadh a talamh a sínsear nuair ná séanfaidís a gcreideamh, agus an talamh á thabhairt do ropairíbh iasachta anall ó Shasana agus ó Albain; go dtí gur chuir déine na héagóra ’ fhéachaint ar na Gaelaibh éirí amach arís agus iarracht eile do dhéanamh ar iad féin a chosaint ar a leithéid de léirscrios.

Daichead blian tar éis bhriseadh Chionntsáile is ea d’éiríodar amach arís. Nuair a bhí an t-éirí amach san dá bheartú is ea aduairt file éigin:—

“Bliain a daichead beidh aiteann gan síol gan bhláth,
’S an bhliain in’ aice beid Sasanaigh sínte ar lár.”

Ba ródhóbair go dtagadh an focal san fíor an uair sin. Tháinig Eóghan Rua Ó Néill, mac driothár d’Aodh Ó Néill, anall go hÉirinn, agus do cuireadh i gceannas Gael Uladh é. Fear stuama, cróga, éirimiúil, oilte ar chogadh agus ar ghnóthaíbh cogaidh, ab ea é, mar ba dhual do ’ bheith. Tháinig mórán de chlaínn na n-uasal a díbreadh tar éis bhriseadh Chionntsáile, thánadar anall ón Spáinn agus ón bhFrainnc agus ó áiteannaibh eile den Iúróip, agus níorbh fhada go raibh slóite líonmhara Gael ins gach cúig’ de chúigíbh na hÉireann, agus iad “ag seasamh a gcirt.” Do leanadar ag “seasamh a gcirt” go dtí gur dhein Eóghan Rua Ó Néill, ag an mBeinn mBorb, gníomh díreach de shaghas an ghnímh a dhein driotháir a athar agus Aodh Rua Ó Dónaill ag Béal an Átha Buí deich mbliana agus daichead roimis sin.

Bhí uaisle Gael agus Seana-Ghall cruinnithe an uair sin i gCíll Chainnigh agus iad ag déanamh dlithe agus rialta do mhuíntir na hÉireann, agus gan ar chumas mhuíntir Shasana aon chur isteach a dhéanamh orthu ná aon chosc do chur lena ngnó. Ach nuair a rug Eóghan Rua Ó Néill an bua uathásach ag an mBeinn mBorb tháinig éad ar chuid de sna huaislibh Gaelacha eile. I ndiaidh ar ndiaidh do mhéadaigh agus do leathnaigh an fuath agus an drochaigne acu dho san agus dá chéile. Tháinig easaontas, leis, sa Chómhairle, i gCíll Chainnigh, idir na Gaeil agus na Seana-Ghaíll. Dhein an namhaid gach aon dícheall, le feall agus le héitheach agus le cleasaíocht, ag séideadh fé gach taobh i gcoinnibh an taoibh eile, ag tabhairt na leathbhfabhar uathu, na nithe do thógfadh taobh agus ná tógfadh an taobh eile, go dtí gur mhó an fuath a bhí ag uaislibh na Cómhairle agus ag taoiseachaibh na sló dá chéile ná mar a bhí ag aon taobh acu don namhaid. Tar éis naoi mblian bhí an gnó san Chíll Chainnigh titithe as a chéile chómh glan agus dá mba briseadh eile mar bhriseadh Chionntsáile a bheadh tagaithe orthu. Ansan tháinig Cromwell, agus do dhein sé sin léirscrios agus éirleach agus cos-ar-bolg, ar Ghaelaibh agus ar an gcreideamh, agus ba neamhní an léirscrios a lean briseadh Chionntsáile seochas é.

Tar éis bhriseadh Chionntsáile, bíodh gur ag na Gallaibh a bhí an bua, bhí lán a gcroí d’eagla acu roimis na Gaelaibh. Mar gheall ar an eagla san dheineadar síocháin leó. Níor shíocháin dáiríribh an tsíocháin sin, áfach. Síocháin chun fíll agus chun uisce-fé-thalamh ab ea í. Ní raibh sí i bhfad déanta nuair a thosnaigh an feall. Do leog na Gaíll orthu go bhfuaradar eólas ar éirí amach eile ’ bheith beartaithe ag uaislibh na nGael i gcoinnibh na nGall agus i gcoinnibh rí Sacsan. Coir bháis ab ea an beartú san dá bhféadfí é ’ dheimhniú. Chun é ’ dheimhniú ní raibh le déanamh ach breith, ’na nduine agus ’na nduine, ar na huaislibh Gaelacha agus iad do bhreith anonn go Lúndain agus iad do thriail thall, agus dá dtabharfí ciontach iad, an chroch a thabhairt dóibh. Do thuig na huaisle Gaelacha an cleas san. Bhí ciall cheannaigh fálta acu go daingean um an dtaca san. Bhí ’ fhios acu go maith ná raibh aon choir déanta acu, ná raibh aon éirí amach beartaithe acu, ná aon chuímhneamh acu ar a leithéid; ná raibh uathu ach cead suaimhnis agus socrachta tar éis a naoi mbliana cogaidh. Ach bhí ’ fhios acu, leis, nuair a curtí dlí Shasana i bhfeidhm ar dhuine, nár chosaint don duine sin macántacht ná neamhchiontacht, go mór mór, má ba dhuine é go raibh talamh nú tiarnas nú saibhreas aige le cailliúint.

Do thuig uaisle na nGael an ní sin go maith an uair sin, agus do theitheadar a hÉirinn sara bhféadfí an cleas Gallda san a dh’imirt orthu, iad do thriail agus iad do dhaoradh agus iad do chrochadh.

Nuair a bhíodar imithe bhí áthas ar an rí agus ar na Gallaibh. Níorbh fheárr leó rud a dheineadar uaisle na nGael ná teitheadh lena n-anam. Bhí talamh breá fada fairsiog Chúig’ Uladh fágtha ’na ndiaidh acu, chómh maith díreach agus ’ bheadh sé fágtha ’na ndiaidh acu dá bhfanaidís agus go gcrochfí iad. Sin a raibh ón namhaid. Do thóg an namhaid an talamh agus do roinneadar eatarthu é.

D’imigh na huaisle Gaelacha dob aoirde an uair sin a Cúig’ Uladh. Bhí uaisle móra na Múmhan imithe roimis sin. Níor fhág san in Éirinn, thuaidh ná theas, ach na mionuaisle agus na daoine bochta. Deich mbliana agus daichead ’na dhiaidh san, nuair a críochnaíodh an léirscrios a dhein Cromwell, do deineadh iarracht mharaitheach ar shliocht Gael go léir, idir uasal agus íseal, do ghlanadh a talamh na hÉireann amach, le díbirt nú le bás. Ní ghlacfaidís an creideamh nua pé mealladh ná marú a déanfí orthu chuige. Ní ghlacfaidís é ar ais ná ar éigin. Cheap an namhaid, dá bhrí sin, ná raibh le déanamh leó ach iad do dhísciú ar fad. Bhí a chiall féin ag an namhaid sa ghnó san. Nuair a díbreadh na huaisle móra a Cúig’ Uladh, d’fhan talamh Chúig’ Uladh ag an namhaid. Dá bhféadfí sliocht Gael go léir do mharú nú do dhíbirt a hÉirinn, d’fhágfadh san talamh na hÉireann go léir ag an namhaid. Is é an talamh a bhí ón namhaid, ar scáth creidimh.

An léirscrios a lean briseadh Chionntsáile do luigh sé go trom ar uaislibh móra na nGael, ach chuaigh a lán de sna mionuaislibh saor uaidh. Ach nuair a tháinig léirscrios Chromwell do luigh sé ar an uile dhuine de shliocht na nGael, idir uasal agus íseal. Do leath sé ar fuid na dútha go léir, isteach i ngleanntaibh uaigneacha agus in áiteannaibh imigéiniúla, i dtreó nár fhéad aon áit ná aon aicme daoine dul uaidh. Daoine a bhí an uair sin ’na gcónaí in sna háiteannaibh imigéiniúla san, agus go raibh a sínsear rómpu ’na gcónaí iontu ar feadh na gcéadta blian agus na bhfichidí glún, go sámh agus go suaimhneasach, saor ó bhuaireamh agus ó chruatan na gcogaí a bhí coitianta ar siúl lasmu’ dhíobh, do shrois léirscrios Chromwell iad. Do creachadh agus do scriosadh iad. An méid nár cuireadh chun báis díobh dob éigean dóibh teitheadh lena n-anam as na seanáiteannaibh cónaithe sin, beó bocht, agus imeacht ar fuid an tsaeil.

Bhí an uair sin sa taobh thiar d’Uíbh Laeire, sa Mhúmhain, caisleán nár rómhór, agus Caisleán Charraig na Cora an ainm a bhí air. Bhí beirt driothár ’na gcónaí sa chaisleán san. Diarmaid Ó Laeire ab ainm do dhuine acu, agus Conchúr Ó Laeire ab ainm don duine eile. Do shrois an léirscrios iad. B’éigean dóibh imeacht, agus an caisleán agus an dúthaigh d’fhágáilt ag coigríoch éigin iasachta. Thánadar aneas go Baile Mhúirne. Do phós duine acu bean de mhuíntir Dhuinnín a bhí ’na cónaí ar na hUlánaibh, agus d’fhan sé ansan. De réir mar a hínseadh dom dob é sin Conchúr. Chuaigh Diarmaid soir go háit ar a dtugtí Carraig na Madraí, agus chuir sé fé ann. Tamall ’na dhiaidh san do chuaigh duine de shliocht Chonchúir ó thuaidh go Dúth’ Ealla, agus chuaigh sé chun cónaithe ar an Mullach Rua, cheithre mhíle ar an dtaobh thuaidh de Shráid an Mhuilinn, in aice Chuilinn Uí Chaoimh. Do phós sé sin bean ar a dtugtí Aoibhlín an Réileáin. Is dó’ liom gur de mhuíntir Cheallacháin gurbh ea í. Bhí mac acu san agus Conchúr ab ainm do, agus fear ana-chiallmhar, ana-stuama, ab ea é. Do phós sé bean de mhuíntir Icí, iníon do Thadhg Ó hIcí, Tadhg mhac Aindriais, a bhí ’na chónaí thiar ar an Athán, ar bruach Abhann Móire. Neill ní Taidhg a tugtí ar an inín. Bhí lán tí de chlaínn acu. Siobhán ab ainm do dhuine de sna hiníonaibh.

Bhí Diarmaid, fé mar a hínseadh dom, ’na chónaí ar Charraig na Madraí. Bhí mac aige sin agus Conchúr ab ainm do. Nuair a bhí an Conchúr san pósta agus ag déanamh do féin, bhí buachaill aimsire aige, agus Conchúr ab ainm don bhuachaill, leis, agus de mhuíntir Laeire ab ea é, agus dá dheascaibh sin, “Conchúr Máistir” agus “Conchúr Buachaill” a tugtí ar an mbeirt. Bhí clann ag an gConchúr Máistir sin, ach chómh tiubh agus a thagaidís do gheibhidís bás. Bhí sé féin agus a bhean go hana-bhuartha mar gheall air sin. Do thárla, tráth, go raibh súil le duine eile clainne acu. Bhí an t-am ag teacht, ach má bhí, do bhí an bhuairt agus an t-eagla orthu araon go n-imeódh an leanbh san fé mar ’ imigh an chuid eile a tháinig roimis. Bhí an bhuairt agus an t-eagla ar an máthair chómh mór san gur bhaol, dá mba ná beadh aon chúis eile chun na díobhála ’ dhéanamh, nár bheag an bhuairt aigne chuige. Roinnt laethanta sara dtáinig an t-am chun na clainne ’ theacht, do bhuail chúthu an doras isteach bean ná feacaigh éinne acu riamh roimis sin. D’fhiafraigh fear an tí dhi cárbh as í.

“Thánag i bhfad ó bhaile anso chúibh,” ar sise, “aduaidh ó Chíll Dara.”

Ansan d’fhéach sí ar an mnaoi.

“Ná bíodh aon bhuairt ná aon eagal ort an turas so,” ar sise. “Mairfidh an té atá ag teacht anois, ach is ar aon choinníll amháin é,” ar sise. “Tugtar ainm chúil le cine air, agus mairfidh sé.”

Nuair a bhí an méid sin ráite aici d’imigh sí uathu an doras amach, agus ní fheacaigh éinne í, beó ná marbh, san áit ’na dhiaidh san.

Níorbh fhada go dtáinig an chlann; mac óg. Conchúr nú Diarmaid nú Art nú Céadach nú Fear, na hainmneacha do bhain leis an gcine; ach do tugadh Barnabí ar an mac san, ainm nár hairíodh riamh roimis sin ar éinne de mhuíntir Laeire. Tháinig mac eile ’na dhiaidh. Do leanadh ar an gcúl le cine, agus do tugadh Peadar mar ainm air. Do mhair an bheirt, agus do dhein fir mhóra mhaithe dhíobh. Do phós Barnabí agus bhí beirt mhac aige. Thug sé Diarmaid ar dhuine acu, in ainneóin an chúil le cine, agus thug sé Peadar ar an mac eile, ainm a dhriothár.

Nuair a bhí an bheirt mhac san éirithe suas b’éigean do Bharnabí imeacht ó Charraig na Madraí. Níor fhéadas riamh a dhéanamh amach cad é an chúis.

San am gcéanna san bhí ’na chónaí thuaidh ar Ghleann Daimh, ag bun Mhullach an Ois, fear ’narbh ainm do Diarmaid Ó Tuathaigh. Bhí beirt iníon aige, Siobhán Ní Thuathaigh agus Máire Ní Thuathaigh. Tá ar an dtaobh theas de Ghleann Daimh baile gurb é ainm atá air ná Lios Caragáin. Bhí an baile sin ’na thalamh in áirde le línn Bharnabí Uí Laeire agus a bheirt mhac a bheith ag imeacht ó Charraig na Madraí. Do thóg Diarmaid Ó Tuathaigh an talamh san a bhí in áirde, agus dhein sé dhá fheirm de, agus thug sé an dá fheirm dá bheirt iníon, do Shiobhán agus do Mháire. Bhí meas ana-mhór aige ar bheirt mhac Bharnabí Uí Laeire. Dhein sé dhá chleamhnas leó. Thug sé Siobhán do Dhiarmaid agus thug sé Máire do Pheadar, agus chuir sé isteach sa dá fheirm ar Lios Caragáin iad chun cónaithe. Bhí féar bó agus fiche ins gach feirm díobh, agus bhí an dá lánúin óg láidir, ábalta ar pé tairbhe a bhí sa talamh do bhaint as. Níor thalamh maith é. Talamh fiain fliuch ab ea an chuid ba mhó dhe. Ach do tógadh dhá lín tí mhóra mhaithe chreidiúnacha air. Bhí lán tí de chlaínn ag gach lánúin acu. Bhí chúig dhuine dhéag nú sé dhuine dhéag clainne ag Peadar agus ag Máire Ní Thuathaigh. Diarmaid ab ainm don mhac ba shine a bhí ag Peadar.

Nuair a tháinig an t-am chuige do tráchtadh ar chleamhnas idir an Diarmaid sin agus Siobhán Ní Laeire, an iníon úd Chonchúir Uí Laeire a bhí an uair sin ’na chónaí thuaidh ar an Mullach Rua, in aice Chuilinn Uí Chaoimh. Do tuigeadh gur mhaith an cleamhnas le déanamh é. Do tuigeadh, leis, go raibh an gaol ann, agus go mb’fhéidir nárbh fholáir col do réiteach sara ndéanfí an pósadh. Do cómhairíodh an gaol, ar an dá thaobh, siar go dtí an bheirt driothár, Diarmaid Óg agus Conchúr Ó Laeire, an bheirt úd a díbreadh a Caisleán Charraig na Cora; agus do fuaradh, ón gcómhaireamh, go raibh an gaol, ar gach taobh, níba shia amach ná an cúigiú glúin. Do deineadh an cleamhnas. Do pósadh Diarmaid Rua Ó Laeire, mac do Pheadar Ó Laeire agus do Mháire Ní Thuathaigh ar Lios Caragáin, le Siobhán Ní Laeire, iníon do Chonchúr Ó Laeire agus do Neill Ní Icí, a bhí ar an Mullach Rua. Sa bhliain d’aois an Tiarna míle ocht gcéad tríochad a naoi, bhí mac ag an mbeirt sin. Mise an mac san.

Nótaí

Daichead blian tar éis bhriseadh Chionntsáile is ea d’éiríodar amach arís: note the present tense is ea. Normally the copula would be present-tense in such sentences, regardless of the tense in the main clause. PUL explained in Papers on Irish Idiom that is ea was used where the fact remained true, but that ab ea could be used if the original fact no longer obtained.
Beid Sasanaigh: PUL used the plural form of the verb when governed by nouns in the present and future tenses, and occasionally in the past tense. Beidh Sasanaigh would be more normal nowadays. Also note similar usage with the third-person plural pronoun (táid siad, beid siad) throughout PUL’s works.
Ag an mBeinn mBorb: eclipsis of the adjective in the dative is a noted feature of West Muskerry Irish. Such usage was not universal—lenition in such circumstances is also found—but was more common where the noun itself was eclipsed. Some phrases such as ar an gcuma gcéanna and san am gcéanna are always found with such eclipsis.
Na leathbhfabhar: “half-favours”. Leath normally lenites, but eclipses an f in Cork Irish.
Rí Sacsan: the King of England. This normally appears as Rí Shasana, with lenition. However, the form given here literally means “King of the Saxons”, with Sacsan in the genitive plural rather than the genitive singular, explaining the lack of lenition.
Baile gurb é ainm atá air ná Lios Caragáin: PUL is quoted in Papers on Irish Idiom as saying that the definite article cannot be used where nouns, such as ainm here, are defined by a later ná clause; however, Thomas F. O’Rahilly points out that some good speakers of WM Irish did use the article in these circumstances.
Tríochad: PUL normally uses the vigentesimal counting system, but as dates are more complex, prefers to use decimal numbers in dates.

Index of Persons

Aodh Ó Néill: Hugh O’Neill, who was born around 1550 in Co. Tyrone and recognised in 1587 as Second Earl of Tyrone, succeeding to a title granted to his grandfather under the English policy of “surrender and regrant”. He resisted the English during the Nine Years’ War (1594-1603). He took part in the “Flight of the Earls” in September 1607, and died in Rome in July 1616. He is regarded as the last High King of Ireland (1598-1601).
Aodh Rua Ó Dónaill: Hugh Roe O’Donnell, king of Tyrconnell and one of the leaders of the Nine Years’ War against English rule. He was born around 1572 in Co. Donegal, left Ireland after his defeat at the battle of Kinsale in early 1602 and died at Valladolid in Spain in July 1602.
Aoibhlín an Réileáin: “Eileen of the Lawn”, probably Aoibhlín Ní Cheallacháin; great-grandmother of PUL, from Mullaghroe near Millstreet.
Barnabí Ó Laeire: paternal great-grandfather of PUL.
Conchúr Ó Laeire: 1. the great-great-grandfather of PUL, forced to flee Carrignacurra; brother of Diarmaid Ó Laeire. He moved to Ballyvourney and married a member of the Ó Duinnín family. 2. the maternal grandfather of PUL and son of Aoibhlín an Réileáin. 3. another great-great-grandfather of PUL who was son of the first Diarmaid Ó Laeire. Known as Conchúr Máistir. 4. a servant of the third Conchúr Ó Laeire with the same name as his master. Known as Conchúr Buachaill.
Cromwell: Oliver Cromwell (1599-1658), and English military leader styled as Lord Protector of the Commonwealth of English, Scotland and Ireland. He ordered a conquest of Ireland in 1649-53 accompanied by many atrocities.
Diarmaid Ó Laeire: 1. the paternal great-great-great grandfather of PUL, forced to flee Carrignacurra. Known as Diarmaid Óg. Brother of Conchúr Ó Laeire. 2. the brother of PUL’s paternal grandfather, the third Peadar Ó Laeire. 3. Diarmaid Rua Ó Laeire, PUL’s father, and husband of Siobhán Ní Laeire.
Diarmaid Ó Tuathaigh: the great-grandfather of PUL, who lived at Glendav, Co. Cork.
Eóghan Rua Ó Néill: Owen Roe O’Neill (ca. 1590-1649), nephew of Hugh O’Neill, was one of the Irish nobles who left Ireland in the “Flight of the Earls”, returning 40 years later to lead a rebellion against English rule. He died in 1649 before he could be captured by Cromwell’s army.
Máire Ní Thuathaigh: PUL’s paternal grandmother.
Neill Ní Icí: maternal grandmother of PUL and daughter of Tadhg Ó hIcí.
Peadar Ó Laeire: 1. the author of this autobiography, who preferred the spelling Peadar Ua Laoghaire (1839-1920); referred to here by the abbreviation PUL. 2. a brother of PUL’s great-grandfather, Barnabí Ó Laeire. 3. the paternal grandfather of PUL, who married Máire Ní Thuathaigh. Note the name Peadar is pronounced /pʹadirʹ/ with a slender r in West Muskerry.
Siobhán Ní Laeire: mother of PUL and wife of Diarmaid Rua Ó Laeire.
Siobhán Ní Thuathaigh: sister of PUL’s paternal grandmother, Máire Ní Thuathaigh.
Tadhg mac Aindriais Ó hIcí: great-grandfather of PUL who lived at Dromahane, Co. Cork.

Index of Places

Abha Mhór (an Abha Mhór): the River Blackwater in Co. Cork.
Alba: Scotland, pronounced /ɑləbə/. The dative is Albain.
Athán (an Athán): Dromahane, Co. Cork, a placename meaning “fir-tree”. Also Drom Atháin.
Baile Mhúirne: Ballyvourney, a famous village in the Cork Gaeltacht. Also spelled Baile Bhúirne, a placename of unclear meaning.
Béal an Átha Buí: Yellowford, the site in Co. Armagh of a battle in 1598 where Hugh O’Neill and Hugh Roe O’Donnell defeated the English.
Beann Bhorb: Benburb (“rough peak”) is a village in Co. Tyrone that saw a famous battle in 1646 where the Irish defeated the Scottish Covenanters’ army.
Carraig na Cora: Carrignacurra (“the rock of the weir”), the location of a castle in Co. Cork originally held by the Ó Laeire family.
Carraig na Madraí: Carrignamadry (“the rock of the dogs”), a minor placename in Co. Cork.
Cíll Chainnigh: Kilkenny (“church of St. Cainnech”), a town and county in Ireland and the site of an independent Irish government (“the Confederation of Kilkenny”) in the 1640s.
Cíll Dara: Kildare (“church of the oak”), a town and county in Ireland.
Cionntsáile: Kinsale (“the head of the brine”), Co. Cork, /kʹu:n-’tɑ:lʹi/. The location of a battle in January 1602 that saw the defeat of the Gaels. As with a number of other placenames, the noun appears to be in the dative (cionn is an old dative of ceann): placenames are so frequently used in the dative, that this often becomes the standard form of the word.
Cuilinn Uí Chaoimh: normally referred just as Cullen, meaning “holly-tree”, this placename in Co. Cork has a connection with the O’Keeffe family.
Dúth’ Ealla: Duhallow (“land of swans”), Co. Cork.
Éire: Ireland.
Frainnc (an Fhrainnc): France, pronounced /fraiŋkʹ/.
Gleann Daimh: Glendav (“stag valley”), Co. Cork.
Iúróip (an Iúróip): Europe, or Eoraip in the CO. PUL told Osborn Bergin the pronunciation was /u:’ro:pʹ/.
Lios Caragáin: Lisscarrigane (“enclosure of rough ground”), Co. Cork. Caragán appears to be a corruption of carrachán, “rough ground”.
Lúndain: London, or Londain in the CO.
Mullach an Ois: Mullaghanish (“deer ridge”), Co. Cork.
Mullach Rua (an Mullach Rua): Mullaghroe (“red ridge”), Co. Cork.
Múmhain (an Mhúmhain): Munster, /mu:nʹ/. The genitive is Múmhan. The dative Múmhain has replaced the historical nominative Múmha.
Sasana: England.
Spáinn (an Spáinn): Spain, pronounced /spɑ:ŋʹ/.
Sráid an Mhuilinn: Millstreet, Co. Cork.
Uíbh Laeire: Iveleary, Co. Cork, a placename associated with the Ó Laeire family. Laeire (“calfkeeper”), laoire in the CO, was originally spelled laoghaire; the pronunciation is /le:rʹi/.
Ulaidh: Ulster, pronounced /olə/. The genitive is Uladh.
Uláin (na hUláin): Ullanes, a placename in the Cork Gaeltacht. Na huláin refers to stone boulders that were ancient Druid tombs.

Foclóirín

’nar, ’narbh: PUL frequently uses i as the helping preposition in relative clauses, producing ’narbh where gurbh (etymologically derived from the use of ag as the helping preposition) would be more common in Munster Irish today.
a: “from”, as in the CO. The preposition as historically appeared with an s only before the singular and plural articles (as an, as na), the relative pronoun (as a), possessive adjectives (as mo), and before gach, but this usage was not always adhered to in late WM Irish. A prefixes an h to a vowel, as in a hÉirinn.
áirde: “height”. Talamh in áirde, “land to be let”.
arís: “again”. PUL’s original spelling, airís, indicated that he used a slender r in this word, /i’rʹi:ʃ/.
aiteann: “furze”.
buachaill aimsire: “servant boy”.
caillim, cailliúint: “to lose; to spend”, or caillim, cailleadh in the CO.
chun: “towards”. The combined forms of this preposition are distinctive in WM Irish: chúm, chút, chuige, chúithi, chúinn, chúibh, chúthu. The Standard has chugam, chugat, chuige, chuici, chugainn, chugaibh, chucu.
coigríoch: “stranger”, or coigríochach in the CO.
coinníoll: “condition”; with coinníll in the dative.
coir: “crime”, pronounced /kirʹ/.
col: “impediment”.
cos-ar-bolg: “brutal oppression”. Note this word is generally masculine here—in line with grammatical rules whereby the final unit of a compound word governs the gender—but is feminine in one instance in the original text.
croch: “the gallows”.
cuirim, cur: “to put”.” The autonomous forms of this verb are spelled curfí and curtí here, as PUL was generally consistent in his use of cur ; these would be cuirfí and cuirtí in modern-day WM Irish.
cúl le cine: “contrary to one’s heritage, non-traditional, against the race”, referring adjectivally in chapter 1 to a name not previously found in a family tree, and by extension to a non-Gaelic name.
de: “of, from”. This simple preposition is pronounced in the same way as do in WM Irish, /də/. PUL stated that do réir was either pronounced /də re:rʹ/ or /dʹrʹe:rʹ/. The alignment of do and de in pronunciation only applies to the simple preposition; the prepositional pronoun de is pronounced /dʹə~dʹi/.
deasca: “gleaning; result”. Dá dheascaibh sin, “for that reason”.
díscím, dísciú: “to destroy, exterminate”.
dlí: “law”, with the plural here dlithe, where the CO has dlíthe.
do: “to”. Note that the classical spelling of the prepositional pronoun dó is adopted in the CO, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as do here.
driotháir: “brother”, or deartháir in the CO.
dúthaigh: “land, region, district”, with the genitive singular dútha. Dúiche in the CO.
éirí amach: “uprising”.
éirím, éirí: “to rise”. This word is pronounced /əi’rʹi:mʹ, əi’rʹi:/ in WM Irish, and all cognates have /əi/ too.
éirleach: “slaughter, havoc”.
éitheach: “falsehood”.
fágaim, fágáilt: “to leave”, or fágaim, fágáil in the CO. The verbal noun is also found as fágaint in Mo Sgéal Féin; PUL’s usage seems to be in free variation.
fairsiog: “wide, extensive”, or fairsing in the CO. Pronounced /fɑrʃəg/.
féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.
fuaid, fuid: ar fuaid, ar fuid, /erʹ fuədʹ, erʹ fidʹ/, “throughout”, ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí), but it is clear that this distinction is not always adhered to.
gheibhim, fáil: “to get, find”. This is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The past participle used here is fálta, /fɑ:lhə/ corresponding to faighte in the Standard. Fachta is sometimes found in WM Irish with the same meaning.
glacaim, glacadh: “to accept”. This word takes a direct object in WM Irish (rud a ghlacadh), whereas the CO has glacadh le rud.
gurb: generally pronounced /gərb/ before third person pronouns, but often pronounced /gurəb/ elsewhere.
gurbh: generally pronounced /gərv/ before third person pronouns, but often pronounced /gurəv/ elsewhere.
i: i becomes ins before the article (ins an, in sna), and before gach in WM Irish.
imigéiniúil: “remote”.
lánú: “couple”, or lánúin in the CO, where the dative has replaced the nominative.
léirscrios: “destruction, devastation”.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, ligim, ligean in the CO. PUL uses the spelling leigim in the original, influenced by classical norms, but the WM pronunciation of this word is /lʹogimʹ/.
lín tí: “household”, or líon tí in the CO. The n appears to be slenderised owing to the slender t that follows.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the CO, pronounced /mɑrəhəx/.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. Namhaid is also used in the plural, where naimhde would stand in the CO. With nominative singular and plural both namhaid and genitive singular and plural both namhad, it is only morphologically apparent when the plural is being used with the dative plural, namhdaibh.
naoi: “nine”, pronounced /ne:/.
nú: “or”, nó, pronounced /nu:/.
riail: “rule, regulation”, with the plural here rialta, or rialacha in the CO.
riocht: “guise”. Feall i riocht dlí, “falsehood in the guise of the law”.
roim: “before”, or roimh in the CO, pronounced /rimʹ/. With the third person pronoun, this becomes roimis, “before him”. Roimis is also used with the definite article.
ruaigim, ruagadh: “to expel, drive out”, or ruaigim, ruaigeadh in the CO.
saol: “life, world”. The original spelling was saoghal, and the spelling change has introduced inconsistencies: the genitive is spelt saoil in the Standard, which would give the wrong WM pronunciation, and so is edited as saeil here.
sara: “before”, or sula in the CO.
Seana-Ghall: the Old English, a term used to describe early settlers from England, as opposed to the Nua-Ghall, or English settlers who arrived from the Tudor period onwards.
seochas: “besides”, or seachas in the CO. Pronounced /ʃoxəs/.
sínsear: “ancestor; ancestors”, or sinsear in the CO. Traditionally spelt sinnsear, the pronunciation is with a long /i:/ in WM Irish. Note that the singular noun can have collective meaning.
slua, slóite: “army”. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an  ó . While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial  ó  is therefore retained wherever it was given in the original, including in the genitive plural sló (slógh), for slua. It is also worth noting this word is feminine in PUL’s works.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in the CO. Pronounced /sroʃimʹ, sro’ʃu:ntʹ/.
stuama: “sensible, level-headed”, variously spelt stuama and stuamdha in the original. Pronounced /stuəmhə/, where mh in the transcription system of IWM indicates a devoiced m.
tríochad: “thirty”. PUL generally forms the numbers in tens in -d: ie fichid, tríochad, daichead, caogad. By contrast, the CO uses tríocha and caoga as the nominatives, and so on for the higher decades. Triocha, /trʹuxə/, is also found in Cork Irish.
turas: “journey, round, occasion”. Pronounced /trus/.
uathásach: “terrible”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.

Eóin Baiste.

Nuair a tháinig na Iúdaígh abhaile as an mbraighdineas ó Bhabilóin bhí treibh Lébhí, treibh na sagart, suarach go leór. Ach do cuireadh thar n-ais iad chun cónaithe in sna hineadaibh anso agus ansúd, ar fuaid na tíre, mar a raibh an treibh ’na gcónaí, le hórdú dlí Mhaoise, sarar rugadh chun siúil iad. Nuair a roinneadh an tír fé chrannchur, ar chlaínn Israéil, níor tugadh aon talamh do threibh Lébhí. Do tugadh áiteanna cónaithe dhóibh agus ceartanna áirithe, i gcathrachaibh áirithe agus bhí a mbeatha acu a gnó an teampaill agus as na híbirtíbh. Nuair a thánadar abhaile as an mbraighdineas ní raibh puínn acu ann, ach níorbh fhada gur iomadaíodar. Nuair d’iomadaíodar d’imíodar arís amach a cathair Ierúsaleim agus chuaigh gach cine dhíobh thar n-ais chun na háite ’na raibh cónaithe orthu sarar rugadh soir iad.

Do roinn an rí Dáibhid treibh Lébhí agus dhein sé cheithre cuallachta fichead díobh agus chuir sé, le crannchur, duin’uasal áirithe den treibh os cionn gach cuallachta, nú gach buíne, dhíobh san. Abia ab ainm don duin’uasal a cuireadh, leis an gcrannchur, os cionn na hochtú cuallachta de sna cheithre cuallachtaibh fichead sin. Ansan bhí ar gach uasal de sna cheithre huaislibh fichead san teacht, de réir uanaíochta, agus a sheachtain féinig do thabhairt ag déanamh gnótha Dé sa teampall, nú san áit ’na raibh an gnó san le déanamh, go dtí gur deineadh an teampall.

Nuair a bhí Héród ag druidim le deireadh a réime bhí Lebhíteach de shliocht Abia ’na chónaí in áit ná raibh i bhfad ó chathair Hebroin, laisteas de Ierúsalem; Sacarias ab ainm don Lebhíteach san. Bhí sé pósta ag mnaoi gurbh ainm di Elisabet. Lánú naofa ab ea an bheirt, agus de threibh Lébhí ab ea an bheirt. Bhíodar araon aosta go maith agus b’é toil Dé ná raibh aon chlann acu.

Tháinig an t-am do Shacarias, de réir na huanaíochta, chun é ’ dhul suas go dtí cathair Ierúsaleim i gcaitheamh a sheachtaine ag déanamh gnótha sagairt sa teampall i dteannta a chuallachta. Ba ghnáth le gach cuallacht a ngnóthaí do roinnt eatarthu le crannchur. Is é gnó do thit chun Sacariais leis an gcrannchur an uair sin ná bheith ag dó na túise. B’in é gnó dob aoirde agus ba sholmanta de sna gnóthaíbh go léir a bhí ag na sagartaibh le déanamh.

Íbirt ana-sholmanta ab ea íbirt na túise, agus túis ana-naofa is ea do loisctí san íbirt sin. Ar altóir óir a deintí an loscadh, agus bhí an altóir óir sin suite istigh san áit naofa idir an gcoínnleóir seacht mbeann agus an bórd ar a mbíodh arán na fianaise, agus ní raibh ach aon bhrat amháin idir an áit naofa san agus an áit rónaofa, an Sancta Sanctórum. Sara ndeintí íbirt na túise do hollmhaítí an altóir agus gach aon rud a bhain léi go han-aireach. Do glantí na lóchranna agus do glantí an altóir agus do curtí tine nua ar lasadh uirthi. Ansan thagadh an sagart isteach agus do dhruideadh an pobal siar in sna póirsíbh, agus iad ag guí chun Dé go ciúin. Ansan théadh an sagart isteach, in’ aonar, san áit naofa. Ansan do thugadh priúnsa na sagart cómhartha uaidh. Nuair ’ airíodh sagart na híbirte ’ dhéanamh an cómhartha san do chaitheadh sé an túis ar an dtine a bhíodh ar an altóir óir. Ansan do chromadh sé go híseal ar aghaidh na háite rónaofa, an Sancta Sanctórum. Ansan d’imíodh sé amach i ndiaidh a chúil, i dtreó ná hiompódh sé a aghaidh ón altóir. Ansan do buailtí clog agus thugadh an sagart a bheannacht don phobal. Ansan do thosnaíodh na Lebhítigh ar na duanaibh naofa do chanadh, agus deir na scrí’neóirí Raibinacha go mbíodh an ceól agus an ghuthaíocht chómh bínn sin agus chómh láidir sin go n-airítí an foghar i gcathair Iericó.

Bíodh go ndeintí an íbirt sin dhá uair sa ló, ar maidin agus um thráthnóna, agus go mbíodh taithí mhaith ag an bpobal ar an obair, ní fhágadh san gan scáth agus roinnt critheagla ’ bheith ar na daoine le línn na híbirte sin na túise. Óir thar cheann na daoine is ea ’ théadh an sagart isteach san áit naofa, agus figiúir ar ghuí an phobail ab ea an loscadh san na túise. Ansan, bhí an chúntúirt mhór so sa ghnó. Dá mba ná beadh guí na ndaoine taithneamhach i láthair Dé, nú dá mba ná beadh an sagart taithneamhach i láthair Dé, cá bhfios ná go dtitfeadh fearg Dé an uair sin ar an sagart nú ar na daoine, nú ar idir shagart agus daoine! Mar gheall ar an eagla san ní dheineadh an sagart aon ríghneas gan teacht amach láithreach agus a bheannacht do chur ar an bpobal chómh luath agus ’ bhíodh an íbirt déanta aige.

An lá seo a chuaigh Sacarias isteach san áit naofa chun na túise do dhó do dhein sé a ghnó go maith go dtí go bhfuair sé an cómhartha ón bpriúnsa agus gur chaith sé an túis ar an dtine a bhí ar lasadh ar an altóir óir. Do las an túis agus d’éirigh an deatach breá cúmhartha. Lena línn sin do chonaic Sacarias an t-aingeal ’na sheasamh ar dheis na haltórach. Tháinig scannradh ar Shacarias. Do labhair an t-aingeal. “Ná bíodh eagla ort, a Shacariais,” ar seisean, “tá éistithe led ghuí. Geóbhaidh do bhean, Elisabet, mac ’na broínn agus tabharfair Eóin air mar ainm, agus beidh áthas agus gáirdeachas ort, agus beidh áthas ar a lán de bhárr é ’ theacht ar an saol. Óir beidh sé mór i láthair Dé, agus ní ólfaidh sé fíon ná deoch meisciúil, agus beidh sé lán den Sprid Naomh ó bhroínn a mháthar féin. Agus iompóidh sé a lán de chlaínn Israéil ar a dTiarna Dia. Agus gluaiseóidh sé roimis amach i sprid agus i gcómhacht Eliais, chun croithe na n-athar d’iompáil ar an gclaínn, agus chun lucht díchreidimh d’iompáil chun eagna na bhfíoraon, agus pobal fíoraon d’ollmhú don Tiarna.” Agus duairt Sacarias leis an aingeal: “Conas a bheidh ’ fhios san agam? Óir táimse im sheanduine agus tá mo bhean ró-aosta.” Agus d’fhreagair an t-aingeal é agus duairt sé: “Mise Gabriél atá im sheasamh i láthair Dé, agus do cuireadh me chun labhartha leatsa agus na nithe seo do chraobhscaoileadh dhuit. Agus féach, beidh tú gan cainnt agus ní fhéadfair labhairt go dtí an lá ’na gcómhlíonfar na nithe seo, toisc nár chreidis mo chainntse, cainnt a thiocfaidh chun cínn ’na haimsir féinig.”

Bhí an pobal amu’ ag feitheamh. Nuair a fuaradar ná raibh Sacarias ag teacht amach do thosnaigh eagla ar theacht orthu. Nuair a bhí an aimsir ag imeacht agus gan é ag teacht amach do thosnaigh scannradh ar theacht ar na daoine. Fé dheireadh nuair a tháinig sé amach bhí cuid acu i riocht dul i laige leis an scannradh. Do laíodaigh an scannradh nuair ’ chonacadar go raibh sé beó. Ach níor imigh an t-eagla, mar do chonacadar go raibh sé ag crith agus go raibh dath an bháis air. Bhí iúnadh agus alltacht orthu, i dteannta an eagla, nuair a fiafraíodh de cad a chimeád istigh é agus do fuaradar ná raibh ar a chumas aon fhocal do labhairt, nár fhéad sé ach cómharthaí sóird a dhéanamh, agus an creathán ’na bhallaibh beatha. Níor fhéad sé aon chúntas a thabhairt dóibh ar an radharc a taispeánadh do ná ar chainnt an árdaingil leis.

Do chríochnaigh sé a ghnó sa teampall agus d’imigh sé ó dheas abhaile chun a thí féinig in aice Hebroin. Beagán aimsire ’na dhiaidh san do ghoibh Elisabet gin ’na broínn, fé mar aduairt an t-árdaingeal. Gin mhic ab ea an ghin sin, agus Eóin Baiste an mac san.

Sé mhí ’na dhiaidh san chuir Dia an t-árdaingeal céanna ar theachtaireacht eile. Bhí baile beag suarach i nGaililí agus Nasaret ainm an bhaile sin, agus bhí cailín ’na cónaí ann agus Muire ab ainm di, agus bhí gaol gairid aici le hElisabet, bean Shacariais. Bhí an cailín sin luaite le fear óg agus Ióseph ab ainm don fhear óg san. Ón rí Dáibhid is ea do shíolraigh an bheirt, Muire agus Ióseph. Ióacim ab ainm d’athair an chailín agus Anna ab ainm dá máthair. Bíodh gur ón rí uasal a shíolraigh an bheirt bhíodar dealbh go leór. Ceárdaí ab ea Ióseph. Siúinéir ab ea é. As an gcéird a bhaineadh sé a bheatha. A saothar a lámh a bhaineadh Ióacim agus Anna a mbeatha, leis. Ach bhí Muire, an iníon san Ióacim agus Anna, ceapaithe ón síoraíocht ag an Athair Síoraí chun bheith ’na máthair ag Mac Dé, ag Slánaitheóir an domhain. Agus is ag triall uirthi sin a tháinig an t-árdaingeal Gabriél, go dtí Nasaret, sé mhí tar éis an lae úd a tháinig sé agus thaispeáin sé é féin do Shacarias, ar dheis altórach na túise, sa teampall, i gcathair Ierúsaleim.

Tá tobar in aice le Nasaret, ar an dtaobh thiar den bhaile bheag, agus tobar Mhuire an ainm atá ar an dtobar san. Tá eaglais curtha suas ag na Gréagaigh in aice an tobair sin in onóir do theachtaireacht an aingil. Deir na Gréagaigh gur ag an dtobar san a bhí Muire nuair a labhair an t-aingeal léi. Go ndeigh sí chun an tobair sin a d’iarraidh uisce agus gur ag an dtobar a thaispeáin an t-aingeal é féin agus a thug sé a theachtaireacht di. Ach deir lucht eólais ná fuil bunús diongbhálta leis an scéal sin. Gur istigh sa bhaile, ’na seómra féinig a bhí an cailín nuair a tháinig an t-aingeal ag triall uirthi.

Do thaispeáin sé é féin di agus duairt sé na focail seo léi:—“Go mbeannaíthear duit atá lán de ghrástaibh: tá an Tiarna it fhochair: Is beannaithe thu idir mhnáibh.” Agus nuair ’ airigh sí é, do chuir an chainnt buaireamh uirthi agus bhí sí ag machnamh ar cad é an saghas an beannú san, bhí sí ag machnamh ’na haigne féin air. Ach do lean an t-aingeal ar a chainnt: “Ná glac eagla, a Mhuire,” ar seisean, “óir tá grásta fálta agat i láthair Dé. Féach, geóbhair gin id bhroínn agus béarfair mac agus tabharfair Íosa mar ainm air. Beidh an mac san mór agus tabharfar Mac Dé Aoird air, agus tabharfaidh an Tiarna Dia dho an chathaoir rí a bhí ag á athair, ag Dáibhid, agus beidh sé ’na rí i dteaghlach Iácóib go deó agus ní bheidh deireadh lena ríocht.” Agus duairt Muire leis an aingeal: “Conas a bheidh san amhlaidh agus gan aithne fir agamsa?”

Bhí geallta aici do Dhia go bhfanfadh sí ’na maighdin i gcaitheamh a saeil, agus bhí an cheist os cómhair a haigne, conas ’ fhéadfadh sí an mac san a bheith aici agus í ’ bheith ’na máthair aige, agus san am gcéanna, í ’ dh’fhanúint ’na maighdin mar a bhí geallta aici do Dhia. Thug an t-aingeal freagra ar an gceist a chuir sí chuige. D’innis sé di conas ’ fhéadfadh súd a bheith amhlaidh agus gan aithne fir aici. Duairt sé léi:—“Túirliceóidh an Sprid Naomh ort agus clúdóidh cómhacht Dé Aoird tu, agus dá bhrí sin tabharfar ar an nGin Naofa a thiocfaidh uait Mac Dé. Agus féach, sin í Elisabet, do shiúr, tá leanbh mic ar iompar aici, agus í aosta, agus sid é an séú mí aici sin go dtugtar aimrid uirthi, óir ní bheidh rá ar bith nách féidir do Dhia.”

Ansan duairt Muire: “Féach, mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir t’fhocail.” Agus d’imigh an t-aingeal uaithi. Nuair aduairt Muire an focal san “go ndeintear liom de réir t’fhocail,” do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn. Do ghlac an Tarna Pearsa den Tríonóid rónaofa fuil agus feóil corp agus anam mar atá ag aon duine, agus bhí sé istigh i mbroínn na Maighdine Muire, ’na ghin mhic ar iompar aici, agus í ’na máthair aige, de réir nádúra, go fírinneach, agus san am gcéanna, í ’na maighdin go fírinneach, dílis, glan, gan aithne fir aici, fé mar a bhí geallta aici do Dhia na glóire.

Níor chuir na nithe móra aduairt an t-aingeal léi féinig ’ fhéachaint ar Mhuire dearúd a dhéanamh den fhocal úd aduairt an t-aingeal léi i dtaobh a siúire Elisabet. Duairt an t-aingeal léi go raibh gin mhic ar iompar ag Elisabet. Bhí áthas mór ar Mhuire nuair ’ airigh sí an focal san. Bhí ’ fhios ag á ngaoltaibh go léir go raibh Elisabet agus Sacarias aosta agus ná raibh aon chlann riamh acu. Bhí ’ fhios aici, agus ag á ngaoltaibh, go raibh a saol caite acu ag guí chun Dé, dhá iarraidh ar Dhia, dá mb’é a thoil naofa é, clann a thabhairt dóibh. Bhí ’ fhios acu go raibh an lánú ró-aosta um an dtaca san chun aon chlainne ’ bheith acu ach le míorúilt ó Dhia.

Bhí ’ fhios ag claínn Israéil, ó thosach aimsire, gur thug Dia an gheallúint dár gcéad athair agus dár gcéad mháthair go dtiocfadh an tAON úd ar a sliocht agus go mbrisfeadh sé cómhacht an diabhail. Níor mhiste, dá bhrí sin, do gach aon mhnaoi Iúdach súil a bheith aici gur ar a sliocht féinig a thiocfadh an tAON san. Duairt Isáias go soiléir gur maighdean a bheadh ’na máthair ag an AON san. Ach do chaithfeadh bean éigin bheith ’na máthair ag an maighdin sin, agus níor mhiste do gach aon mhnaoi phósta, i gcaitheamh na haimsire go léir, bheith ag súil go mb’fhéidir gur ar a sliocht féinig a bheadh an mhaighdean san. Agus do bhíodh an tsúil sin acu go léir. Dá bhrí sin, cúis bhróin ab ea é d’aon chailín aon ní a thitim amach di a chuirfeadh ’ fhéachaint uirthi bás a dh’fháil agus í ’na maighdin. Agus mar gheall ar an gcúis gcéanna, aithis ab ea é d’aon mhnaoi phósta gan aon chlann a bheith aici. Agus dá mbeadh bean phósta mórán aimsire gan aon chlann a bheith aici agus ansan go dtabharfadh Dia an chlann di, bheadh áthas mór uirthi féin agus ar a muíntir agus ar a gaoltaibh go léir.

Bhí an t-áthas san ar an Maighdin Muire mar gheall ar an eólas a thug an t-aingeal di i dtaobh a siúire Elisabet. B’fhéidir gur thuig sí níos mó ná mar a thuigimídne a cainnt an aingil. Bhí Mac Dé ar iompar aici féin an uair sin. Bhí sé ’na mhac aici. Bhí sí ’na máthair aige. Tá cainnt an aingil ana-dhoimhinn dúinne. Do thuig Muire an chainnt ní b’fheárr ná mar a thuigimídne í. B’fhéidir gur thuig sí cad é an saghas gnótha a bheadh ag mac Elisabet le déanamh ag ollmhú an tsaeil don Mhac a bhí ar iompar aici féin an uair sin. Bhí áthas uirthi mar gheall ar an aithis a bheith tógtha d’Elisabet. B’fhéidir gur mó áthas nárbh é sin a bhí uirthi mar gheall ar na nithibh móra a bhí ag an dá mhac san le déanamh, dá chéile agus don chine daonna, san aimsir a bhí le teacht. Gan amhras do thuig “Cailín an Tiarna” a cainnt an aingil mórán ná tuigimídne as an gcainnt ar an gcéad amharc. Thug an t-aingeal “lán de ghrástaibh” uirthi. Thug sé “beannaithe idir mhnáibh” uirthi. Do chuir an chainnt sin ag machnamh í. Ba mhór an dá fhocal cainnte iad. “Lán de ghrástaibh.” ’Sé sin go raibh oiread de ghrástaibh Dé aici agus dob fhéidir di a bheith aici. “Beannaithe idir mhnáibh.” ’Sé sin go raibh sí beannaithe ar chuma ná raibh aon bhean eile, riamh roimis sin ná ó shin, beannaithe. Do chuir an dá fhocal san ag machnamh í. Ní raibh a theachtaireacht tabhartha fós ag an aingeal di. Ní raibh sé ach tar éis beannú dhi. Cad air go raibh sí ag machnamh? Ar thuig sí nárbh fhéidir di bheith “lán de ghrástaibh” agus “beannaithe idir mhnáibh,” dá mbeadh aon easnamh ar na grástaibh a bhí inti. Bheadh easnamh ar na grástaibh sin dá mbeadh ar chumas an áirseóra a rá go raibh sí riamh féna láimh aige i bpeaca an tsínsir. Dá bhrí sin ní raibh. An bhféadfadh an t-aingeal a rá go raibh sí beannaithe ar chuma ná raibh aon bhean riamh roimhe sin beannaithe, agus ná beadh go deó, dá mbeadh ar chumas an áirseóra a rá go raibh sí tráth aige féin fén mallacht a bhí ar an gcine daonna go léir, go mór mór ar mhnáibh na cine daonna go léir, mar gheall ar pheaca na céad mhná? Ní fhéadfadh go deimhin. Dá bhrí sin ní raibh peaca na céad mhná riamh ar an mnaoi sin a bhí “beannaithe idir mhnáibh.” Chuir an dá fhocal san ag machnamh í. Níor innis sí cad é an machnamh a bhí aici á dhéanamh. Ar thuig sí go raibh ráite ag an aingeal gur chruthaigh Dia í saor ó pheaca an tsínsir? Má thuig ní duairt sí aon fhocal a chuirfeadh in úil gur thuig. Ní duairt, mar bhí a croí chómh lán de ghrásta na húmhlaíochta agus a bhí sé de sna grástaibh eile.

Tabhair fé ndeara an focal adeir an Soíscéalaí, Lúcás. Deir sé go raibh sí ag machnamh ar cad é an saghas an beannú san. Ní deir sé gur theastaigh uaithi ’ fhios a bheith aici cad é an saghas é. Ní deir mar níor theastaigh. Duairt an t-aingeal dhá fhocal iúntacha, uathásacha, léi, agus bhí sí ag machnamh ar an dá fhocal agus dhá mbreithniú. Dá dteastaíodh uaithi ’ fhios a bheith aici cad é an saghas iad d’fhiafródh sí den aingeal cad é an saghas iad. Níor chuir sí aon cheist chun an aingil ’na dtaobh. Nuair nár chuir do lean an t-aingeal ar a chainnt. Gan amhras do chuir an dá fhocal uathásacha san buaireamh ar an úmhlaíocht a bhí istigh ’na croí. “Ná glac eagla, a Mhuire,” arsan t-aingeal. Cad é an t-eagla? Gan amhras do thuig sí gur ghradam árd d’aon mhnaoi teachtaire ó Dhia na Glóire do theacht chúithi agus an moladh uathásach úd a thabhairt di. Agus do thuig sí ná fuil aon ní is cúntúrthaí don úmhlaíocht ná moladh, agus dá mhéid agus dá fhírinní é an moladh gurb ea is mó an chúntúirt. Mar gheall ar a húmhlaíocht do chuir an moladh eagla uirthi. Chonaic an t-aingeal gur chuir. “Ná glac eagla, a Mhuire,” ar seisean. Cad ’na thaobh nár cheart di eagla do ghlacadh? “Óir tá grásta fálta agat i láthair Dé.” ’Sé sin le rá, “Ní baol duitse an moladh mór so, mar tá greann rómhór ag Dia na glóire ort. Tá grá rómhór ag Dia dhuit agus ní leogfadh an greann san atá ag Dia ort agus an grá atá ag Dia dhuit, ní leogfaid siad don mholadh uathásach so aon dochar a dhéanamh duit. Tá an úmhlaíocht rófhírinneach ionat agus deineann an úmhlaíocht san taithneamhach i láthair Dé thu. Dá bhrí sin, a Mhuire, ná glac aon eagla.” Ansan d’innis an t-aingeal a theachtaireact. “Féach,” ar seisean, “geóbhair gin id bhroínn agus béarfair Mac agus tabharfair Íosa mar ainm air. Beidh an mac san mór, agus tabharfar Mac Dé Aoird air, agus tabharfaidh an Tiarna Dia dho an chathaoir rí a bhí ag á athair, Dáibhid, agus beidh sé ’na rí i dteaghlach Iácóib go deó: agus ní bheidh deireadh lena ríocht.”

Ansan do chuir Muire ceist chun an aingil tapaidh go leór. Duairt an t-aingeal go mbéarfadh sí mac. Bhí ’ fhios aici go raibh geallta aici do Dhia a shaol do chaitheamh ’na maighdin. De réir nádúra níorbh fhéidir di mac a bheith aici an fhaid a chimeádfadh sí an gheallúint sin. Chuir sí an cheist chun an aingil: “Conas a bheidh san amhlaidh agus gan aithne fir agamsa?”

Tabhair fé ndeara an deifríocht atá idir an gceist sin agus an focal úd aduairt Sacarias. “Conas a bheidh ’ fhios san agam? Táimse im sheanduine agus tá mo bhean ró-aosta.” Ba mhar a chéile an chainnt sin agus a rá lom díreach, “Cá bhfios dómhsa an fíor an chainnt sin?” Nú “Conas is féidir an chainnt sin do chreidiúint?” Níor thaispeáin an cheist a chuir Muire chun an aingil aon easpa creidimh. Ceist ag lorg eólais ab ea an cheist. B’ionann an cheist agus: “Innis dom conas a bheidh an mac san agam gan aithne fir a bheith agam?” Do ghlac an t-aingeal an cheist sa chéill sin agus thug sé dhi an t-eólas a bhí uaithi. “Túirliceóidh an Sprid Naomh ort,” ar seisean, “agus clúdóidh cómhacht Dé Aoird thu, agus dá bhrí sin tabharfar ar an nGin naofa a thiocfaidh uait Mac Dé.”

Bhí sé i gcoinnibh dlí nádúra mac a bheith ag mnaoi gan aithne fir aici. Bhí sé, agus tá sé fós, i gcoinnibh nádúra, mac a bheith ag mnaoi ró-aosta chun clainne ’ bhreith. Is le míorúilt ó Dhia a fuair Elisabet mac a bheith aici, bíodh gurbh é Sacarias athair an mhic. Má ba mhíorúilt ó Dhia mac a bheith ag an maighdin, ba mhíorúilt ó Dhia, chómh fírinneach leis an míorúilt sin, mac a bheith ag aimrid, bíodh nár mar a chéile in uaisleacht an dá mhíorúilt. Má thaispeáin mac ag an maighdin cómhacht Dé, do thaispeáin mac ag aimrid cómhacht Dé, leis. D’innis an t-aingeal don mhaighdin an mac a bheith ar iompar ag an aimrid, agus gur le cómhacht Dé a bhí san amhlaidh, “óir ní bheidh rá ar bith nách féidir do Dhia.”

Ní chun aon bhreis nirt a chur i gcreideamh na Maighdine aduairt an t-aingeal an méid sin cainnte i dtaobh na haimride. Bhí dhá chúis aige leis an gcainnt; chun an eólais a thabhairt don mhaighdin i dtaobh a siúire, Elisabet, agus chun breis nirt a chur i gcreideamh na gCríostaithe riamh ó shin.

Is ansan aduairt Muire an focal úd, “Mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir t’fhocail,” agus do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn, agus d’imigh an t-aingeal uaithi.

Ansan is ea do cómhlíonadh an focal úd aduairt an fáidh Isáias, breis agus seacht gcéad blian roimis sin. “Iarr cómhartha ar an dTiarna,” arsa Isáias leis an rí. “Ní iarrfad,” arsan rí. “Más ea,” arsa Isáias, “tabharfaidh an Tiarna féinig cómhartha uaidh. Béarfaidh maighdean mac, rl.” Ansan is ea ’ tháinig chun cínn fírinne na haislinge úd a mhínigh Daniel fáidh don rí Nabucodonoser¹, nuair a chonaic an rí san aisling an chloch á gearradh, gan lámha, amach a cliathán an chnuic, agus gur bhuail an chloch san in sna troithibh cré agus iarainn, an íomhá mhór scannrúil, i dtreó gur mionaíodh na troithe, agus ansan gur mionaíodh na luirgne iarainn, agus na ceathrúna práis, agus an chabhail airgid, agus an ceann mór óir, agus gur dhein luaithreach den íomhá agus gur scuab an ghaoth an luaithreach chun siúil, agus gur dhein cnuc mór den chloich agus gur líon sí an domhan go léir. Críost Mac Dé an chloch san, agus Críost Mac Dé an Mac san a rugadh ón Maighdin. Agus eaglais Chríost an chloch san nuair a dh’fhás sí ’na sliabh agus do líon sí an domhan go léir.

Foclóirín

Abia: Abijah, descendant of the ancient Israelite Aaron, and head of the one of the 24 branches into which the priests of Israel were divided.
ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
aimrid: “barren”. Pronounced /amʹirʹidʹ/.
aimride: “barrenness”.
aithis: “reproach, disgrace”.
Anna: Anne, mother of the Virgin Mary. She is not mentioned in the Bible, but her name is given in the Apocryphal Gospel of James.
araile: “certain, some”. Agus araile, “et cetera”, is here abbreviated as rl.
árd: “high”. Note the genitive aoird, where aird would stand in the CO.
Babilóin (an Bhabilóin): Babylon, or an Bhablóin in the CO. Spelt Baibilóin in the original, this is adjusted to Babilóin, as found in PUL’s translation of the Gospels and his general practice of not gaelicising foreign placenames.
baiste: “baptismal”. Eóin Baiste, John the Baptist. In Dinneen’s dictionary, baiste is an adjective meaning “baptismal”, whereas in Ó Dónaill’s dictionary it is a variant of the word baisteadh meaning “baptism”. It is probably to be interpreted as an adjective that derives from the genitive singular of the noun, baistidh, although the spelling Eóin Baistidh is not found. Other than in the appellation Eóin Baiste, baiste as a noun is here edited as baisteadh.
beann: “peak; prong”. Coínnleóir seacht mbeann, “menorah, seven-pronged candlestock of ancient Israel”.
braighdineas: “captivity”, braighdeanas in the CO. IWM confirms this word normally has a broad n in WM Irish, but PUL consistently spelt it slender.
breithním, breithniú: “to consider, examine”, breathnaím, breathnú in the CO. Pronounced /brʹenʹ’hi:mʹ, brʹenʹ’hu:/. However, IWM has breathnaigh; both forms are likely to have co existed in WM.
broínn: “womb, breast”.
cabhail: “body, torso”, pronounced /kaulʹ/.
canaim, canadh: “to chant, sing”. Canadh, found here, is also used in the CO; by contrast, PUL’s novel Niamh uses cantainn as the verbal noun.
ceárd: “trade”. The dative singular ceird (céird in WM Irish) is used as the nominative in the CO.
ceart: “right”, with the plural here ceartanna, where the CO has cirt.
cliathán: “side”. Pronounced /klʹi:’hɑ:n/.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO. Pronounced /knuk/.
colann: “body”, or colainn in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
crannchur: “the casting of lots; lottery”.
cuallacht: “company, group”, with the plural here cuallachta, where the CO has cuallachtaí.
cuirim, cur: “to put”. Note the imperfect autonomous form, curtí, where cuirtí would be more likely in later WM Irish.
cúmhartha: “fragrant, appetising”, or cumhra in the CO. This was spelt cúmhra in the original, but the pronunciation is shown in Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne as /ku:rhə/.
cúntas: “account”, or cuntas in the CO. Pronounced /ku:ntəs/.
cúntúirt: “danger”, or contúirt in the CO.
cúntúrthach: “dangerous, risky”, or contúirteach in the CO.
Dáibhid: David, king of ancient Israel. PUL uses an Anglophone form here, instead of Dáibhí or Dáithí, reflecting his general tendency to use Anglophone vocabulary in ecclesiastical matters (probably, in turn, reflecting the dominance of the English language in the nineteenth-century Irish Roman Catholic church).
Daniel: the prophet Daniel.
de: “of, from”. It is important to bear in mind that this simple preposition is pronounced in the same way as do in WM Irish, /də/. PUL was particularly insistent on writing do réir, which he held was either pronounced /də re:rʹ/ or /dʹrʹe:rʹ/—in other words the slender d only appeared when run together as a single word—but this has been edited as de réir here. The alignment of do and de in pronunciation only applies to the simple preposition; the prepositional pronoun de is pronounced /dʹə~dʹi/.
deatach: “smoke”.
deifríocht: “difference”, or difríocht in the CO. The Leitiriú Shímplí transcription used for PUL’s version of An Teagasg Críostaidhe points to a pronunciation /dʹefʹi’rʹi:xt/, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has a broad r, /dʹefʹə’ri:xt/. More research required here.
diongbhálta: “definite, certain, confirmed”, or diongbháilte in the CO. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
do: “to”. Note that the classical spelling of the preposition pronoun dó is adopted in the CO, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as do here. Note that the emphatic form dómhsa has a long vowel, /do:sə/. See also under de.
duain: “poem, song”. PUL uses both duain and the CO form, duan, in his works in the nominative singular. Here we have the dative plural duanaibh.
eagla: “fear”. Eagla is masculine in PUL’s Irish.
Elias: Elias or Elijah, an Old Testament prophet often compared with St. John the Baptist. The ministry of John the Baptist is seen by the Christian church as the fulfilment of the prophecy relating to the return of Elijah in the book of Malachi.
Elisabet: Elisabeth, mother of St. John the Baptist and cousin of the Virgin Mary.
Eóin Baiste: St. John the Baptist.
fianaise: “witness, testimony”. Arán na fianaise, “the showbread, bread always present in the Temple in ancient Israel as an offering to God”.
figiúir: “figure, a figurative or symbolic reference”, or figiúr in the CO.
fíoraon: “righteous”, or fíréan in the CO. IWM shows the WM pronunciation of fíréan to be /fʹi:’rʹe:n/, but it is possible PUL had a broad r in this word and in its cognates.
fírinní: “truthfulness”. Dá fhírinní, “however truthful”. This noun is not listed in dictionaries, but such constructions are correctly parsed as containing abstract nouns, and not comparative adjectives.
foghar: “sound”.
Gabriél: the Archangel Gabriel.
Gaililí: Galilee.
gin: “foetus”.
gradam: “glory, honour, mark of honour”.
grásta: “grace”. This word is normally used in what is the historic plural form, grásta, although Dinneen’s dictionary shows grás as the original singular. Grásta appears to have been reinterpreted as a singular noun, as shown in grásta mór ó Dhia in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha. The meaning shades from “grace” into “favour” in the phrase, tá grásta fálta agat i láthair Dé, “you have found favour with God”.
greann: “affection”.
guthaíocht: “voice, vocalisation; chanting voices”.
Hebron: Hebron, a city noted for it association with the patriarchs of ancient Israel, who are said to be buried there.
Iericó: Jericho.
Ióacim: Joachim, father of the Virgin Mary. He is not mentioned in the Bible, but his name is given in the Apocryphal Gospel of James.
íomhá: “image”, pronounced /i:’vɑ:/.
Ióseph: Joseph, the husband of the Virgin Mary.
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish.
iúntach: “wonderful”, or iontach in the CO. Pronounced /u:ntəx/.
lá: “day”, with occasional use of ló in the dative, particularly in the phrase sa ló, “per day”.
laíodaím, laíodú: “to lesson, decrease”, or laghdaím, laghdú in the CO. Pronounced /li:’di:mʹ, li:’du:/.
lánú: “couple” or lánúin in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
Lébhí: Levi, one of the sons of the Jewish patriarch, Jacob, whose descendants formed the priestly tribe of ancient Israel.
lóchrann: “lantern, lamp”, with lóchranna in the plural where the CO has lóchrainn.
lorga: “shin”, with luirgne in the plural, where the CO has lorgaí. Pronounced /lorəgə, lirʹigʹinʹi/.
luaim, lua: “to mention”, but also, with le, “to betrothe to”. Luaite le fear, “betrothed to a man”.
Lúcás: St. Luke the Evangelist.
Maois: Moses.
me: disjunctive form of the first person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always mé in the CO.
mionaím, mionú: “to shatter, break into small pieces”.
míorúilt: “miracle”, pronounced /mʹi:’ru:hlʹ/.
Muire: the Virgin Mary, mother of Christ.
nádúr: “nature”, with nádúra in the genitive, where the CO has nádúir.
Nasaret: Nazareth.
Nabucodonoser: Nebuchadnezzar, king of Babylon ca. 605-562 BC. Nebuchadnezzar’s vision, which the prophet Daniel interpreted for him, is given in Daniel 2 in the Old Testament.
ollmhaím, ollmhú: ullmhaím, ullmhú in the CO, “to prepare”. Pronounced /o’li:mʹ, o’lu:/ in WM Irish.
os cionn: “above”. Pronounced /ɑs kʹu:n/.
póirse: “passage, corridor”.
prás: “brass”.
Raibinach: “Rabbinical”, or Raibíneach in the CO. Rabbinical refers to the rabbis or religious teachers of the Jews. PUL here eschews the making up of artificial Irish words to describe concepts extraneous to Irish life.
Sacarias: Zechariah, father of St. John the Baptist.
Sancta Sanctórum: a Latin phrase, meaning the Holy of Holies in the ancient Jewish Temple, where the Ark of the Covenant was kept. The inner sanctuary is generally referred to as the Sanctum Sanctorum in the Latin Vulgate Bible, where sanctum is in the neuter singular, but sancta sanctorum is found in 2 Chr 5:7, where sancta is neuter plural, possibly referring to the holy objects in the Holy of Holies. Sancta Sanctórum is here found with a singular article, as the grammatical parsing of this term in Latin is unimportant from the point of view of a work in the Irish language.
scannrúil: “frightful”, or scanrúil in the CO. Pronounced /skau’ru:lʹ/.
sid é: “this is, here is”, corresponding to siod é in the CO. Similarly, sid í and sid iad correspond to siod í and siod iad.
sínsear: “ancestor”, often collective in meaning although morphologically singular. Peaca an tsínsir, “original sin”.
siúinéir: “joiner, carpenter”.
siúr: “sister, usually in a religious sense”, but “cousin, kinswoman” here. Note the genitive here, siúire, where the CO has siúrach (the traditional genitive was seathar, and so it seems the CO form is merely a back-formation from the plural, siúracha).
soíscéalaí: “evangelist”. Pronounced /si:ʃ’kʹe:li:/.
solmanta: “solemn”, or sollúnta in the CO. Pronounced /soləməntə/.
sórd: “sort”, or sórt in the CO. Cómharthaí sóird, “gestures”.
súd: “that (over there)”, or siúd in the CO. As adjectives, the forms so, san and súd, which are not found in the CO, are differentiated in usage from seo, sin and siúd by use in broad contexts. As pronouns, these appear as é seo, é sin and é siúd or as so, san and súd: PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that these cannot be confused in usage, as é siúd means “that”, whereas súd means “that whole course of action”, something taken as a body or collectively. Also úd/siúd/súd may be used, not only to refer to something separated by time or distance from the speaker, but also to refer to something with a note of either disdain or admiration. D’innis sé di conas ’ fhéadfadh súd a bheith amhlaidh, “he told her how something so marvellous could be so”.
taithneamhach: “pleasing”, or taitneamhach in the CO. Pronounced /taŋʹhəvəx/.
tarna: “second”, or dara in the CO.
treibh: “tribe”.
tu, thu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always tú in the CO.
túirligim, túirleacan: “to descend”, or tuirlingím, tuirlingt in the CO. Note the c in the future and conditional: e.g. túirliceóidh, where the CO has tuirlingeoidh.
túis: “incense, frankincense”.
uanaíocht: “alternation, rotation”, or uainíocht in the CO. De réir uanaíochta, “taking it in turns”.
úil: iúl in the CO, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Rud a chur in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.

(Cuid a hAon)

Ón Athair Peadar Ua Laoghaire
Canónach S.P.

Ar dheis Dé go raibh a anam

Fógarthar gach ceart ar cosnamh

Nihil Obstat: Reccaredus Fleming, Cens. Theol. Dep.
Imprimi potest: ✠ Eduardus, Archiep. Dublinen., Hiberniae Primas

December, 1923.

Caibideal a hAon.

An Gheallúint.

Do chruthaigh Dia an bheirt, ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair, agus chuir sé i ngáirdín Parathais iad. Thug sé ciall dóibh agus tuiscint, agus thug sé dhóibh saorthoil. Ansan, i dtreó nárbh fholáir an saorthoil sin a bheith úmhal do féinig, thug sé aon aithne amháin dóibh. Duairt sé leó go raibh ceadaithe dhóibh torthaí na gcrann go léir do chaitheamh mar bhia, lasmu’ de thoradh aon chraínn amháin, ’sé sin, crann eólais uilc agus maitheasa. Agus duairt sé leó gan ithe de thoradh an chraínn sin, nú dá n-ithidís de thoradh an chraínn sin go bhfaighidís bás.

Ach do chonaic an annsprid an bheirt sa gháirdín agus iad in aoibhneas. Tháinig fuath nímhneach aige dhóibh, fuath fíochmhar, agus do bheartaigh sé an t-aoibhneas do lot. Bhí aoibhneas thar bárr aige féin go dtí gur loit peaca an uabhair an t-aoibhneas air. Dar leis do dhéanfadh briseadh na haithne úd a chuir Dia orthu lot an aoibhnis don bheirt sin. Tá fuath nách fuiriste dhúinne a thuiscint ag an annsprid do Dhia na glóire. Dá bhféadadh sé an bheirt sin do mhealladh chun na haithne a cuireadh orthu do bhriseadh, do thiocfadh orthu an bás a gheall Dia dhóibh. Ní bheadh aon dul ón mbás san acu, dar leis. Bheadh an peaca déanta acu agus chuirfeadh an peaca san síos go hifreann iad láithreach, fé mar a chuir peaca an uabhair síos go hifreann é féin chómh tapaidh le splannc. Ansan, dar leis, bheadh lot nárbh fhéidir a leigheas déanta ar obair na sé lá, ar chruithniú an domhain ar fad, mar is ar son an duine a deineadh an obair go léir, agus nuair a bheadh an lot gan leigheas déanta ar an nduine, bheadh lot gan leigheas déanta ar an obair go léir, agus bheadh sásamh sa lot san don fhuath a bhí ag an annsprid do Dhia na Glóire.

Ach dhein an annsprid dearúd. Do chuir peaca an uabhair é féinig síos go hifreann ’na splannc tine. Níor tugadh aon ré aithrí dho. B’é Árdaingeal an tsolais é sarar thug sé toil don uabhar. Bhí a thuiscint chómh glan san, chómh solasmhar san, go bhfeacaigh sé go soiléir iomláine an uilc a bhí san uabhar. Do ghlac a chroí agus a aigne an t-olc san, i gcoinnibh Dé na Glóire, le saorthoil, le lántoil, gan aon namhaid dhá mhealladh chun an uilc sin do ghlacadh; gan aon namhaid ag cur an duibh ’na gheal air. Do thuig sé an t-olc roim ré chómh maith díreach agus ’ thuig sé ’na dhiaidh san é. Ní bhfuair sé ré aithrí, mar níorbh fhéidir d’aon ré aithrí aon athrú a dhéanamh ar a aigne. Ní féidir do a rá, “Dheineas dearúd,” mar níor dhein sé aon dearúd. Bhí ’ fhios aige go soiléir cad a bhí aige á dhéanamh. Ní féidir do a rá “tá dólás croí orm,” mar níl aon dólás air mar gheall ar an bpeaca a dhein sé. Tá a thoil ag gabháil leis an bpeaca anois, agus riamh ó shin, chómh daingean agus ’ ghoibh sí leis an bpeaca an chéad neómat.

Dhein sé dearúd, áfach, i dtaobh an duine. Níor chuir an duine aon dúil sa pheaca go dtí gur mheall seisean é. Dá bhrí sin, d’fhéad an bhean a rá, “Do mheall an phiast me agus d’itheas toradh an chraínn.” Deir an Bíobla nuair a bhí an peaca déanta acu gur “hoscladh súile na beirte.” Níorbh fhéidir an focal san do rá i dtaobh an áirseóra. Bhí a shúile chómh hoscailte nuair a bhí an peaca aige á dhéanamh agus a bhíodar nuair a bhí an peaca déanta aige. Ní raibh aon mhallachar radhairc air roimis an bpeaca ná i ndiaidh an pheaca. Dá bhrí sin, fuair an duine rud ná féadfadh seisean a dh’fháil, ’sé sin, ré aithrí.

Dhein an annsprid dearúd eile. Do mheas sé, nuair a bheadh an aithne a thug Dia don duine briste ag an nduine go mbeadh lot nárbh fhéidir a leigheas déanta ar an ndomhan go léir, agus ar an nduine, i dteannta ’ chéile. Ach bhí an leigheas beartaithe ag Dia na Glóire ón síoraíocht. Dhein feall an áirseóra lot léanmhar ar an nduine agus ar shliocht an duine, ach bhí leigheas beartaithe ag Dia ón síoraíocht, leigheas a bhí aige féinig le déanamh ar an lot san, leigheas a thaispeánfadh cómhacht Dé agus mórmhaitheas Dé, agus trócaire Dé, agus grá Dé don duine, leigheas a bheadh ábalta ar mhioscais an áirseóra do chloí; ní hea ach ábalta ar a chur ’ fhéachaint ar mhioscais an áirseóra glóire ’ thabhairt do Dhia. Do tugadh an ní sin le tuiscint don áirseóir nuair a cuireadh an eascaine air, agus nuair adúradh leis an focal so:—

“Brisfidh AON de shliocht na mná so do cheann.”

Do tugadh breith ar an mnaoi féin agus chuir an bhreith sin brón ar a croí. Agus do chuir an bhreith a tugadh ar an bhfear brón ar a chroí. Ach do deineadh bogadh ar an mbrón dóibh. Dúradh leis an bhfear go gcaithfeadh sé a bheatha do shaothrú le hobair chruaidh, agus dúradh leis an mnaoi go gcaithfeadh sí bheith fé smacht an fhir. Do thug an chainnt sin le tuiscint dóibh araon ná tiocfadh an bás láithreach orthu. Do thuigeadar araon go dtiocfadh an tAON úd ar a sliocht agus go mbrisfeadh sé cómhacht an namhad chealgaigh sin a mheall chun an uilc iad le héitheach. Do chuir san áthas ana-mhór orthu araon. Do thuigeadar gur le grá dhóibh, agus le corp trua dhóibh, nár imir Dia an bhreith bháis orthu láithreach, gur thug sé ré aithrí dhóibh, agus gur thug sé dhóibh an gheallúint úd i dtaobh a sleachta. Do thuigeadar go dtiocfadh ar a sliocht AON éigin a bheadh cómhachtach a dhóthain chun gabháil de chosaibh i gcómhacht an áirseóra agus an feall a bhí déanta aige orthu do dhíogailt air ’na lánchúiteamh.

Níor deineadh aon bhogadh ar an eascaine do cuireadh ar an namhaid. Agus tabhair fé ndeara an méid seo. D’fhiafraigh an Tiarna den bheirt cad fé ndeara dhóibh an aithne do bhriseadh. Agus d’éist an Tiarna le pé leathscéal a thugadar uathu. Níor fhiafraigh sé den áirseóir, “Cad fé ndeara dhuit é ’ dhéanamh?” Agus níor thug an t-áirseóir aon iarracht ar aon leathscéal a thabhairt uaidh. Do ghlac sé, gan labhairt, an bhreith a tugadh air, an bhreith a thug fearg an Uile-Chómhachtaigh air, an fhearg a mhúiscil sé féin leis an uabhar, an fhearg úd a chaith anuas é ón áit ab aoirde in sna flaithis, agus do chuir tínte ifrinn ag lasadh ’na thímpall. Nách uathásach an drochní an t-uabhar gurbh fhéidir do a leithéid d’fhearg a mhúiscilt! Agus nách uathásach an rud an t-uabhar, nách féidir do thíntibh ifrinn féin a chur ’ fhéachaint air úmhlú!

Go gcosnaidh Dia na Glóire sinn ar uabhar, agus go dtugaidh sé dhúinn grásta na húmhlaíochta!

D’úmhlaigh ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair iad féin i láthair Dé. Do cuireadh amach a gáirdín Parathais iad, agus b’éigean dóibh aghaidh a thabhairt ar shaothrú na talún chun bídh agus éadaigh do sholáthar dóibh féin agus dá gclaínn. Do tháinig an chlann agus d’fhásadar suas, agus b’éigean dóibh, fé mar ’ fhásadar, aghaidh a thabhairt, ar an gcuma gcéanna, ar an obair a bhainfeadh a mbeatha as an dtalamh nú a haeireacht tréad.

D’innis an chéad bheirt dá gclaínn an scéal go léir, i dtaobh gháirdín Parathais, agus i dtaobh na haithne, agus conas mar a briseadh an aithne. Agus go mór mór do hínseadh go cruínn, ó shliocht go sliocht, conas mar a gheall Dia na glóire go dtiocfadh an tAON úd, ar shliocht na beirte, agus go mbrisfeadh sé ceann na péiste úd a dhein an feall go léir; go leighisfeadh an tAON san an díobháil a deineadh le briseadh na haithne. Do tháinig, le leamhnú Dé, isteach sa tseanchas béil an smaoineamh go ndéanfadh an tAON úd leórghníomh thar cheann na cine daonna. Do chuímhnigh daoine ar an leórghníomh san nuair a mhairbh driotháir an driotháir eile; nuair a mhairbh an cionntach an neamhchionntach. Ar an gcuma san níor fágadh an scéal ag brath ar sheanchas béil ar fad. Do tugadh, ó am go ham, solaoidí móra ar an gcuma ’na raibh an gheallúint le cómhlíonadh. Déarfadh cuid de sna haithreachaibh naofa gur shamhaltas ar bhás an tSlánaitheóra gurbh ea bás Abeil. Agus déarfaidís, leis, gur shamhaltas ar an Slánaitheóir féinig gurbh ea Naoi, agus gur shamaltas ar Eaglais Chríost gurbh ea an airc; gur ceapadh an Eaglais chun na gCríostaithe ’ bhreith saor ó pheacaíbh an tsaeil, fé mar a thug an airc roinnt daoine saor ó uisce na díleann.

Táid na fáidhí go léir lán de thargaireachtaíbh dhá ínsint conas a cómhlíonfí an gheallúint, gur le folag péine agus le folag cruatain, agus le bás a dh’fholag fé tharcaisne, do chómhlíonfadh an tAON úd an gheallúint. Níor fhág Dia an t-eólas ar an ngeallúint ag brath ar sheanchas béil i measc daoine ó shliocht go sliocht. Labhrann Isáias fáidh ar pháis agus ar bhás an tSlánaitheóra fé mar a labharfadh sé dá mbeadh sé ag féachaint ar a pháis agus ar a bhás.

Idir an dá ní, seanchas béil na ndaoine agus targaireachtaí na bhfáidhí, do cimeádadh eólas ar an ngeallúint aibidh go leór i measc clainne Israéil go dtí go raibh an cáirde fada caite agus go dtáinig an t-am fé dheireadh chun na geallúna do chómhlíonadh.

Seo mar a bhí nithe suite i dtír na nIúdach nuair a tháinig an tAON san. Bhí fear gurbh ainm do Héród ’na rí ar an dtír. Mac ab ea an Héród san do phriúnsa Idúméach gurbh ainm do Antipater. Do phós Héród, mac Antipateir, ríogan gurbh ainm di Mariamne. Iníon ab ea an ríogan san do Huircánus, an t-árdshagart deirineach a bhí i gcathair Ierúsaleim de shliocht na Macabéach. Bhí sé cheithre glúine anuas ó Mhatatias, athair na Macabéach. Duin’ uasal oirirc thar na beartaibh ab ea Matatias. D’éirigh sé féin agus a chlann i gcoinnibh an rí Ghréagaigh a bhí ag déanamh gach díchill chun na nIúdach a dh’iompáil chun págánachta na nGréagach. Do bhuadar ar an rí agus chimeádadar a gcreideamh agus a ndlithe féin dá ainneóin. Nuair a fuair Matatias bás do sheasaimh a mhac Iúdás ’na dhiaidh ’na cheann ar armáil na nIúdach. Fear ana-thréan ab ea é. Ar an bhfear san a tugadh Macabéach ar dtúis mar shloinne. Do throid sé cathanna móra in aghaidh namhad a thíre agus do bhuaigh sé na cathanna agus d’árdaigh sé a chlú féin agus clú na nIúdach os cómhair náisún an domhain. Do thit sé agus d’éirigh driotháir do ’na dhiaidh agus do lean sé an rian céanna. Mar sin dóibh go dtí go raibh clann mhac Mhatatiais ídithe. Bhí náisiún na nIúdach láidir go maith um an dtaca san. Ansan do thosnaigh meathlú ar theacht ar shliocht Mhatatiais agus ar náisiún na nIúdach in éineacht. Nuair a dhruid sliocht na Macabéach amach sa tríú glúin, agus thairis sin amach, bhíodar ag marú a chéile chun uachtaránachta an náisiúin a bhaint dá chéile, agus bhí an náisiún ’na dhá chuid, Fairisínigh agus Sadducínigh, agus iad ag marú a chéile, aicme acu ag gabháil le duine de sna priúnsaíbh agus an aicme eile ag gabháil leis an nduine eile. Huircánus agus Aristobulus na hainmneacha a bhí ar an dá phriúnsa dheirineacha, agus bhí na Fairisínigh ag gabháil le Huircánus agus na Sadducínigh ag gabháil le hAristobulus. Le Huircánus ab ea an uachtaránacht, nú an ríocht, le ceart, mar b’é an mac ba shine é den bheirt. Ach fear gan puínn misnigh ab ea Huircánus, agus fear gan puínn éirime aigne ab ea é. Agus fear misniúil cróga éirimiúil ab ea Aristobulus, mar ba dhual do bheith, ó bhí fuil na Macabéach ann.

Bhí na Sadducínigh i bhfabhar don phriúnsa óg, Aristobulus, agus bhíodar i gcoinnibh Huircánuis mar bhí ’ fhios acu, dar leó, dá mbeadh Huircánus ’na rí nách aige ’ bheadh an chómhacht ach ag na Fairisínigh. Bhí na Fairisínigh i bhfabhar do Huircánus, mar bhí ’ fhios acu dá mbeadh sé i gcómhacht go bhféadfaidís é ’ chasadh chúthu ar a méireannaibh. Ach bhí fear de shliocht Ésau, fear Idúméach, an fear úd gurbh ainm do Antipater, bhí sé ’na ghobhernóir ar Idúméa an uair sin, agus fear ró-ábalta, ródhoimhinn, róghasta, róghéarchúiseach ab ea é. Bhí seisean i bhfabhar do Huircánus mar bhí ’ fhios aige dá mbeadh Huircánus ’na rí go bhféadfadh na Fairisínigh é ’ chasadh ar a méireannaibh chúthu, agus bhí tuairim láidir aige go bhféadfadh sé féinig, ansan, Huircánus agus na Fairisínigh in éineacht do chasadh chuige ar a mhéireannaibh.

Sin mar a thit amach sa deireadh. Do glaodh isteach cómhacht na Rómha chun an aighnis do shocrú idir an mbeirt driothár. Do shocraigh na Rómhánaigh an t-aighneas. Dheineadar sórd rí de Huircánus ach níor fhágadar puínn cómhachta aige. D’fhágadar an Árdshagartacht aige. Pé cómhacht a bhí aige lasmu’ den Árdshagartacht, agus san Árdshagartacht féinig, is ag na Fairisínigh a bhí an chómhacht san. Agus bhí Antipater ábalta ar na Fairisínigh do láimhseáil go glic.

Bhí iníon ag Huircánus agus Mariamne ab ainm di. Bhí mac ag Antipater agus Héród ab ainm do. Tar éis aimsire do phós Héród Mariamne. Thug san sórd teidil ’na dhiaidh san do Héród chun bheith ’na rí ar na Iúdaígh. Marar Iúdach é féin, bhí gaol aige leis na Iúdaígh, bíodh gur ghaol i bhfad anonn é. Marar shíolraigh sé ó Iácób do shíolraigh sé ó Ésau, ó dhriotháir Iácóib. Agus b’in bean de shliocht na Macabéach pósta aige.

Bhí mac eile ag Antipater agus Phasaél ab ainm do.

Má bhí na Rómhánaigh go maith chun na síochána ’ dhéanamh idir chuid dá gcómharsanaibh, ba mhaith an bhail orthu bheith go maith chuige. Tháinig gá acu féinig leis an socrúchán. Do shocraigh Pompéius an t-aighneas ar dtúis idir Huircánus agus Aristobulus. Ní raibh Aristobulus sásta leis an socrú agus do cuireadh go dtí an Róimh é ’na phríosúnach. Ar éigin a bhí an socrú san déanta ag Pompéius nuair ab éigean do iarracht a thabhairt ar ghnó leis féinig do shocrú. Bhí Iúlius Caesar tar éis tíortha fada fairsioga Ghailia do chur féna smacht. Cheap muíntir na Rómha gur dhein san róláidir é. Chuireadar ceannrach air. Do bhris sé an cheannrach. Tháinig sé féin agus Pompéius ar aghaidh a chéile i lár na Gréige ar mhachaire Pharsalia agus dá mhórshlua acu. Bhí an tslua ba mhó ag Pompéius, ach is ag Caesar a bhí na fir ba chrua. Do buadh ar Phompéius. Ansan bhí cómhacht na Rómha ag Caesar ’na láimh féinig. Dhein sé socrú eile i dtír na nIúdach. Bhí sé ana-bháidhiúil le Antipater. Dhein sé aon ríocht amháin de Phalestín agus de ríocht Edoim agus dhein sé gobhernóir ar an aon ríocht amháin sin den phriúnsa Idúméach, d’Antipater.

Bhí beirt mhac ag Antipater, Héród úd ar ar tráchtadh agus mac eile gurbh ainm do Phasaél. Bhí an bheirt ’na gcúnamh ana-mhaith aige chun a ríochta do chimeád fé smacht. Chuir sé duine acu ’na rialtóir ar Ghaililí agus an duine eile ’na rialtóir ar Iúdéa. Ach an priúnsa úd de shliocht na Macabéach, an driotháir úd do Huircánus, bhí sé mar adúradh, ’na phríosúnach sa Róimh. D’éalaigh sé as an bpríosún agus tháinig sé abhaile go tír na nIúdach. Bhí beirt mhac aige, Alesander agus Antiganus. Do chruinnigh an triúr armáil agus thugadar fé ríocht a sínsear do bhaint amach. Dhein Héród agus Phasaél gleic dhian ’na gcoinnibh. Do bhuadar ar an mbeirt, deineadh príosúnach de Phasaél agus d’imir sé bás air féinig. D’éalaigh Héród as an dtír agus d’imigh sé siar go dtí cathair na Rómha, agus chuir sé a chás os cómhair na seanaide. Dhein an tseanaid rí ar Iúdéa dhe. B’usa go mór, áfach, é ’ dh’ainmniú ’na rí ná an ríocht a thabhairt do. D’ainmníodar ’na rí ar Iúdéa é, ach bí orthu cogadh fuilteach a dhéanamh ar a shon i dtír Iúdéa sarar fhéadadar cómhacht rí a thabhairt isteach ’na láimh do. Trí dheich a seacht de bhlianaibh roim theacht an tSlánaitheóra is ea ’ dhein cómhacht na Rómha rí den Héród san ar thír Iúdéa.

Tíoránach géarchúiseach, mioscaiseach, drochamhraisteach ab ea é. Níorbh fhéidir leis aon tsuaimhneas a bheith ar a aigne aige an fhaid ba dhó’ leis a bhí éinne de shliocht na Macabéach beó. Chuir sé chun báis iad pé áit ’nar fhéad sé teacht suas leó. Macabéach, gan amhras, ab ea Huircánus, athair a chéile, athair Mhariamne. Tháinig drochamhras éigin aige air agus chuir sé chun báis é agus é ’na sheanduine bhocht chríonna chaite. Thainig drochamhras aige ar Mhariamne féinig agus chuir sé chun báis í. Mar sin dóibh, chómh tiubh agus ’ tháinig an drochamhras aige orthu agus gur fhéad sé greim ’ fháil orthu. Bhí scannradh ar gach éinne roimis agus gach éinne ag déanamh a dhíchill chun dul óna dhrochamhras.

Ach bíodh go raibh gach aon rud aige á dhéanamh chun oirbhíre na ndaoine do thuilleamh, bhí dúil mhallaithe aige i ndea-chlú. Dhein sé mórán maitheasa don tír le hoibreachaibh a bhí tairbheach agus a bhí álainn, órnáideach, leis, i dtreó go ndéarfadh daoine gurbh uasal agus gurbh fhónta an rí é. Ach má duairt éinne an chainnt sin is le heagla roimis adúradh an chainnt. Agus má fhág éinne an chainnt gan rá nuair ba cheart, agus go bhfuair an rí amach gur fágadh gan rá í, do díoladh as.

Do ghluais na blianta, trí dheich a seacht díobh, agus ní hi bhfeabhas a bhí an pobal Eabhra ag dul i gcaitheamh na mblianta san ach in olcas; creideamh ag meathlú; béasa fónta ag lagú; drochbhéasa ag neartú; eagla an rí ag cur eagla Dé ar neamhní. Bíodh, áfach, go raibh san amhlaidh i dtaobh na coitiantachta, bhí a lán daoine naofa le fáil i measc clainne Israéil. Bhí an chómhairle mhór ar a dtugtí an tSanhedrim ’na suí i gcathair Ierúsaleim. Sagairt agus scrí’neóirí agus seanóirí is ea ’ bhíodh ’na suí sa chómhairle sin. Is í an chómhairle sin a thugadh an bhreith dheirineach ins gach cúis dlí, an bhreith ná raibh gairm uaithi ná dul uaithi. Is í an chómhairle sin a chuireadh i bhfeidhm na gnóthaí creidimh a bhíodh le déanamh i dtaobh íbirtí agus i dtaobh na gceremóintí a bhain le híbirtíbh agus le hadhradh Dé.

Nuair a tugadh na Rómhánaigh isteach chun an choímheascair a shocrú idir an mbeirt driothár úd, Huircánus agus Aristobulus, an bheirt mhac a bhí ag an mbannrín Alesandra, do chuir an taoiseach Rómhánach Gabinius an tSanhedrim fé chois. Nuair a bhuaigh Iúlius Caesar ar Phompéius sa chath a troideadh eatarthu ar mhachaire Pharsalia, sa Ghréig, do cuireadh suas an tSanhedrim arís agus do chimeád sí a húdarás i gcathair Ierúsaleim go dtí gur thit an chathair sin le cómhacht na Rómhánach fé Thítus.

Nuair a tháinig Héród, mac Antipateir, i réim níorbh fhada go raibh sé féinig agus an tSanhedrim i gcoinnibh a chéile. Gan amhras níor thaithn le Héród aon chruinniú daoine sa ríocht a bheith ábalta ar chur ’na choinnibh agus ar sheasamh ’na choinnibh. Mar sin féin, bíodh gur dhein sé a lán smachtúcháin ar an Sanhedrim, níor ídigh sé ar fad í. Ní fuiriste a thuiscint cad ’na thaobh nár dhein. Is é is dóichí go ndéanfadh mara mbeadh ’ fhios a bheith aige, b’fhéidir, ná ceadódh na Rómhánaigh do é ’ dhéanamh. Pé scéal é, do mhair an tSanhedrim i gcaitheamh réime Héróid agus ’na dhiaidh.

Ach bíodh go raibh an míshásamh aigne idir Héród agus an tSanhedrim, do dhein Héród nithe a bhí tairbheach don tSanhedrim, agus ní har mhaithe leis an Sanhedrim a dhein sé na nithe sin ach chun oirearcais do féinig. Bhí sé go holc agus go dianolc ar shlitibh áirithe ach ní raibh sé gan tréithe uaisle ann. Bhí an drochmhianach ann óna shínsear, ó shliocht Ésau. Thug sé an drochmhianach san leis ón’ athair Antipater, ach thug sé rud eile leis, ón’ athair, i dteannta an drochmhianaigh, ’sé sin éirim aigne chun fórlámhais. Bhí sé cróga i gcath, doimhinn ’na mhachnamh, seasmhach sa rud a chuir sé roimis. Olcas an scéil, áfach, b’ionann san agus bheith seasmach san olc, mar is é an t-olc ba mhó ba ghnáth leis a chur roimis. Bhí tréith fhónta eile ann pé ball ’na bhfuair sé í. Bhí dúil mhór aige in áilleacht agus in uaisleacht tíortha agus cathrach. Bhí breithiúntas ceart aige i dtaobh áilleachta den tsórd san. Do thuig sé cad é an saghas oibreacha a chuirfeadh, ar bhaile bheag nú ar bhaile mhór, slacht agus maise agus breáthacht. Thug sé aghaidh ar an saghas san oibreacha agus do dhein sé iad, ar fuid na tíre mórthímpall, in sna bailtibh beaga agus in sna bailtibh móra, agus go mór mór i gcathair Ierúsaleim féinig, agus níor staon sé ó aon chostas an fhaid ’ fhéadfadh a íntleacht féin, agus íntleacht lucht ceárd, áilleacht agus uaisleacht crutha, agus mórgacht fuirme, agus snastacht gné, do chur i gclochaibh snoite, agus i bhfallaíbh breátha árda láidre daingeana dea-chúmtha.

D’oibrigh sé an tréith aigne sin a bhí ann ar an dtír go léir mórthímpall, ach ar chathair Ierúsaleim is ea is feárr a bhí an chaoi ar an dtréith sin a dh’oibriú. I gcathair Ierúsaleim is ea dob fheárr a thaispeánfadh obair álainn a háilleacht. Do thuig Héród an ní sin agus d’imir sé an tréith sin, ’na lán-neart agus ’na lánchumas, ar chathair Ierúsaleim, agus bíodh ná raibh aon ghrá aige don tSanhedrim, ná ag an Sanhedrim do, bhí na sagairt agus na scrí’neóirí agus na seanóirí, gach éinne idir Lebhíteach agus uile, go hana-bhaoch de, agus a chúis acu.

Is mó go mor na drochthréithe a bhí i Héród ná na dea-thréithe a bhí ann. Bhí sé uaillmhianach, baoth, drochamhraisteach, éadmhar, drochaigeanta, mioscaiseach, lán de rún díoltais. Chuir sé oiread san daoine chun báis i gcaitheamh a réime gur stad an t-éirleach d’aon iúnadh ’ chur ar an bpoiblíocht. Mhairbh sé athair a chéile, an seanduine bocht úd Huircánus; ansan do mhairbh sé a bhean féin, Mariamne, iníon an Huircánuis sin; ansan do mhairbh sé a mhac féinig. I ndeireadh a shaeil do mhairbh sé na leanaí go léir nuair a hínseadh do go raibh leanbh óg tagaithe ar an saol agus go mbeadh an leanbh san ’na rí ar na Iúdaígh.

Ní ithid Iúdaígh muiceóil. D’airigh ímpire na Rómhánach conas mar a bhí Héród ag marú a chlainne féin agus conas mar a dhein sé an t-éirleach ar na naíonnaibh neamhchionntacha. “B’fheárr liom,” ars’ ímpire na Rómhánach, “bheith im mhuic ag Héród ná bheith im mhac aige!” Deirtear go raibh mac do Héród féin ar dhuine de sna naíonnaibh a maraíodh an uair sin. Fé mar a bhí sé ag dul san aois ní raibh aon teóra lena dhrochamhraisteacht. Ní raibh anam aon duine ó bhaol uaidh, go mór mór aon duine, óg ná aosta, go raibh aon tsíolrach d’fhuil na Macabéach ann; nú aon duine do chasfadh leis nárbh Iúdach ceart é, ach Idúméach. Fé dheireadh tháinig an bás air. D’fhuascail an bás na daoine uaidh. Tháinig, le leamhnú Dé, an saghas báis air a tháinig ar an dtíoránach fola eile úd Antíochus Oirirc. Bhí feóil a chuirp marbh agus í bréan, lán de phiastaíbh agus í ag titim dá chnámhaibh, agus é ag screadaigh le loscadh teinnis, i bhfad sara bhfuair a chorp go léir bás in aon chor. Cuid de beó, ábalta ar theinneas do mhothú, agus an chuid eile dhe marbh, lán de phiastaíbh, mar a bheadh sé san uaigh.

Nótaí

Le Antipater: note the lack of h-prefixation here. This may be a typographical error in the original.
Trí dheich a seacht: “thirty-seven”. In his Irish Numerals and how to use them, PUL argued for the adoption of the decimal system in Irish. He explained, “I have made up my mind to use the decimal system of numeration as it is now used in all countries as a basis for numeration”, and cited a poem he had heard a child which used trí dheich for “thirty”.

Foclóirín

adhraim, adhradh: “to worship”. Note that IWM gives the pronunciation of the verbal noun as /əi’ru:/, implying that adhraím, adhrú would be more common in WM Irish. The CO has adhraim, adhradh.
aibidh: “ripe, mature, keen”, or aibí in the CO. Pronounced /abʹigʹ/.
airc: “Noah’s ark”, or áirc in the CO. PUL uses airc here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses arc, possibly reflecting the influence of the editor of his gospels, Gearóid Ó Nualláin. Airc is given in Dinneen’s dictionary, and seems the preferable form.
áirseóir: “adversary”, or áibhirseoir in the CO. An tÁirseóir, “the Devil”.
Alesander: Alexander Maccabaeus, son of Aristobulus II and father of Mariamne. Executed by the Romans in 53 BC.
Alesandra: Salome Alexandra (139-67 BC), wife of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and queen of Judaea in her own right 76-67 BC.
annsprid: “evil spirit; i.e., the Devil”, or ainsprid in the CO.
Antiganus: Antigonus Mattathias, son of Aristobulus II. He led a rebellion against Rome and became king of Judaea 40-37 BC, before being handed over by Herod to the Romans for execution.
Antíochus Oirirc: Antiochus IV Epiphanes (“God Manifest”), king of the Greek Seleucid Empire, whose agonising death in 164 BC is described in 2 Maccabees 9.
Antipater: Antipater I the Idumaean (died 43 BC), a tribal leader who was installed by the Roman conquerors as governor of Judaea.
aoraim, aeireacht: “to herd”, or aoirím, aoireacht in the CO, pronounced /e:rimʹ~e:rʹəxt/. Traditionally spelt aodharaim and aodhaireacht.
ar fuid: “throughout”, or ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí), but it is clear from the use of ar fuid na tíre here that this distinction is not always made.
arís: “again”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/.
Aristobulus: Aristobulus II, high-priest and king of Judaea 66-63 BC. Son of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and his wife, Salome Alexandra. Aristobulus II was the father of Alexander, the father of Mariamne. Aristobulus seized the kingship from his brother, Hyrcanus II, partly owing to the different religious symphathies of the brothers. Aristobulus supported the Sadducees and Hyrcanus the Pharisees. Aristobulus was later taken prison by the Romans, who restored Hyrcanus as high priest. He escaped from prison in 57 BC and returned to Palestine where he attempted to lead resistance to Rome, before being poisoned in 49 BC.
armáil: “army”.
báidhiúil: “symphathetic”, or báúil in the CO. Probably pronounced /bɑ:’gʹu:lʹ/.
bannrín: “queen”, or banríon in the CO. Pronounced /bau’rʹi:nʹ/ in WM Irish.
baoch: “grateful”, buíoch, pronounced /be:x/ in WM Irish. Buidheach stood in the original.
bogadh: “softening”, but also “alleviation, mitigation”.
bréan: “putrid, foul-smelling”.
breithiúntas: “judgment, discernment”, or breithiúnas in the CO.
caibideal: caibidil, “chapter”. PUL seems to have pronounced this word with a broad l, /kabʹidʹəl/.
caoi: “opportunity”, pronounced /ke:/.
cáirde: “delay”.
cealgach: “treacherous, wily”. Pronounced /kʹaləgəx/.
ceannrach: “halter”, or ceanrach in the CO. Pronounced /kʹaurəx/. The original double n is preserved here to show the diphthong.
ceárd: “trade”. The dative singular ceird (céird in WM Irish) is used as the nominative in the CO. Lucht ceárd, “tradesmen, artisans”.
ceremóin: “ceremony”, with ceremóintí in the plural. PUL uses a clearly Anglophone word here, where the CO has searmanas. Ceremóintí is not found in any dictionaries.
cimeádaim, cimeád: “to keep”, or coimeádaim, coimeád in the CO. this word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in the CO, but a slender c or ch (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc. Note that the the CO distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish.
cionntach: “guilty”, or ciontach in the CO. PUL uses both cionntach and ciontach in his works, and IWM shows the pronunciation could be either /kʹu:ntəx/ or /kʹuntəx/.
cloím, cloí: “to subdue”.
coímheascar: “struggle, mêlée”, pronounced /ki:skər/.
coitiantacht: “the people in general, the general run of the population”.
corp: “body”, but also referring to an emotion or motivation. Le corp trua dhóibh, “out of pity for them”.
cosnaim, cosnamh: “to defend”, or cosnaím, cosaint in the CO. PUL also uses cosaint as the verbal noun in his works, but the phrase fógarthar gach ceart ar cosnamh, “all rights are reserved”, regularly uses cosnamh. Cosnaim has an epenthetic vowel, but cosnamh appears not to have (e.g., according to the Leitiriú Shímplí edition of PUL’s Catilína): /kosənimʹ, kosnəv/.
cruaidh: “hard”, or crua in the CO. The adjective is pronounced /kruəgʹ/, with the comparative, originally spelt cruadha, pronunced /kruə/.
cruinniú: “gathering”. Cruinniú daoine, “a gathering of people” according to Ó Dónaill’s dictionary is used here almost to mean “organisation”.
cruithniú: “creation”, or cruthú in the CO. Possibly pronounced /kri’ŋʹu:/. PUL said in Notes on Irish Words and Usages that he had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú.
cruth: “appearance, form”. The genitive crutha used here accords with the CO form, which is masculine, but the dative is sometimes cruith in some of PUL’s works, pointing to some instability of gender.
cruthaím, cruthú: “to create”. PUL uses the CO form here, but cruthnaím, cruthnú (and cruithním, cruithniú) are also found in his works (see his Scéalaíochta as an mBíobla Naofa). The form with a medial -n- seems preferable in Cork Irish.
dea-chúmtha: “well-built”. This word and some parts of the verb cumaim have a long u in WM Irish.
deirineach: “last”, or deireanach in the CO. Pronounced /dʹerʹinʹəx/.
díle: “flood, deluge”, with the genitive here díleann.
díoglaim, díogailt: “to avenge, punish”, or díoghlaim, díoghail in the CO. The original gh is pronounced /g/ in this rare, literary word.
dlí: “law”. The plural used here is dlithe; this would be dlíthe in the CO, but the WM pronunciation is /dlʹihi/.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO, pronounced /dəiŋʹ/.
driotháir: “brother”, deartháir.
drochamhraisteach: “suspicious, distrustful”, a word not given in dictionaries.
drochamhraisteacht: “suspiciousness”, a word not given in dictionaries.
drochmhianach: “poor quality, baseness of character”. This word implies an inherent, innate feebleness of character.
Eabhra: Hebrew. This word is listed in Ó Dónaill’s dictionary as a variant of Eabhrais, “Hebrew language”, but is used here to refer to the Hebrew people (pobal Eabhra). Probably pronounced /ɑvərə/.
éadmhar: “jealous”.
éalaím, éaló: “to escape”, or éalaím, éalú in the CO.
eascaine: “curse”.
Edom: Idumaea, a land to the south-east of the Dead Sea, said, in the Old Testament, to be peopled by the descendants of Esau, brother of the Jewish patriarch Jacob. See Idúméa.
éirím, éirí: “to rise”. This word is pronounced /əi’rʹi:mʹ, əi’rʹi:/ in WM Irish, and all cognates have /əi/ too.
fáidh: “prophet”, with fáidhí in the plural, pronounced /fɑ:’gʹi:/, where the CO has fáithe.
falla: “wall”, or balla in the CO.
féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.
féinig: “self”. This is a colloquial variant of féin in Munster Irish.
fé ndeár, fé ndeara: tabhair fé ndeara, “notice”. This would be thug sé faoi deara in the CO. Pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Fé ndeara also has a additional meaning, “cause, reason”.
fógraim, fógairt: “to declare, announce”, or fógraím, fógairt in the CO. Note the present autonomous form, fógarthar, where the CO would have fógraítear.
fórlámhas: “supremacy, domination, authority”, or forlámhas in the CO. Pronounced /fo:r’lɑ:s/ according to Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne. Osborn Bergin’s Leitiriú Shímplí transcription for this word, which also occurs in PUL’s Catilína, would support a spelling of fórlamhas, pronounced /fo:rləvəs/.
fuil: “blood”. Ó Dónaill’s dictionary shows the genitive can mean “bloodthirsty”: tíoránach fola, “bloodthirsty tyrant”.
fuiligim, folag: “to suffer, endure”, or fulaingím, fulaingt in the CO. Pronounced /filʹigʹimʹ, foləg~fuləg/.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works. Usa is found in the comparative here, where the CO has fusa, giving further evidence that forms without f are more common in PUL’s works.
gabhaim: “to take; go” and a large range of other meanings, pronounced /goumʹ/. The preterite is ghoibh where there is ghabh in the CO as the pronunciation is /ɣovʹ/ in WM Irish. Gabháil le rud, “to side with, agree with, abide by something”.
Gabinius: Aulus Gabinius, Roman general, who reinstated Hyrcanus II as high priest in 57 BC and suppressed the Sanhedrin. Died 47/48 BC.
Gailia: Gaul.
gairm: generally “call, vocation”, but used here in the sense of “an appeal” against a judgment of a court.
geallúint: “promise”, or gealltanas in the CO. The genitive singular is geallúna.
glacaim: “to accept”. This word takes a direct object in WM Irish (rud a ghlacadh), whereas the CO has glacadh le rud.
glóire: “glory”, or glóir in the CO.
gné: “form, appearance”.
gobhernóir: “governor”, or gobharnóir in the CO. As a Latin word, it seems wrong to impose Irish spelling rules on this word, and PUL’s version implies a slender v.
Héród: Herod the Great (74/73 BC-4 BC), king of Judaea under Roman rule in the first century BC. In addition to the biographical details noted elsewhere, Herod executed his son, Antipater II (son of his first wife, Doris), in 4 BC on charges of plotting to kill his father. He also killed two sons, Aristobulus IV and Alexander, born to him by Mariamne, in 7 BC. Herod’s murders of his own sons may have influenced the Christian tradition of the Massacre of the Holy Innocents, although Herod’s children would not have been infants at the time of Jesus’ birth. The reference made to the Roman Emperor’s surprise at Herod’s ruthless behaviour comes from Macrobius (ca. 395-423 AD), who wrote in his Saturnalia, cum audisset inter pueros quos in Syria Herodes rex Iudaeorum intra bimatum iussit interfici filium quoque eius occisum, ait: Melius est Herodis porcum esse quam filium, “when he [Emperor Augustus] heard that among the boys in Syria under two years old whom Herod, king of the Jews, had ordered to kill, his own son was also killed, he said: it is better to be Herod’s pig, than his son”. However, this text is four centuries later than the events described. The cause of Herod’s death, accompanied by putrefaction and worms, has been debated by scholars: some believe that gangrene or scabies was responsible.
Huircánus: Hyrcanus II, high-priest (75-66 BC) and king of Judaea (67 BC) in the second-century AD. Grandfather of Mariamne. Son of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and his wife, Salome Alexandra, and great-great-grandson of Mattathias, the founder of the Maccabaean dynasty. Hyrcanus briefly succeeded his mother as king of Judaea in 67 BC, before his brother Aristobulus seized the throne and the high priesthood. Following Roman intervention, he was restored to the high priesthood, but not to the kingship, as Rome then governed Judaea through Antipater. Hyrcanus was put to death by Antipater’s son, Herod, in 30 BC.
íbirt: “sacrifice”, or íobairt in the CO. Pronounced /i:birtʹ/ according to IWM, but PUL consistently used a slender b here. The plural used here is íbirtí; PUL’s translation of the Gospels uses íbiortha in the plural.
Idúméa: Idumaea, a region to the south-east of the Dead Sea in modern-day Jordan. Also referred to as Edom, whose inhabitants were, according to the Old Testament, the descendants of Esau, the elder brother of the Jewish patriarch, Jacob.
Idúméach: Idumaean. See under Idúméa.
in: a form of the demonstrative pronoun sin used after the copula (b’in, nách in, etc). Often incorrectly written shin: sin derives from a combination of is (the copula) and in (’s in), and there is no s to be lenited in the past tense.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insim, insint in the CO. Note the use of d’innis here in the preterite: the spellings d’innis and d’inis are both found in PUL’s works, pointing to a pronunciation /dʹiŋʹiʃ/.
íntleacht: “intellect”, pronounced /i:ntʹilʹəxt/.
iompaím, iompáil: “to turn”, or iompaím, iompú in the CO. Pronounced /u:m’pi:mʹ, u:m’pɑ:lʹ/.
ithim, ithe: “to eat”. The use of de in ithe de thoradh an chraínn, “to eat of the fruit of the tree”, does not reflect the usage indicated in any dictionary, but the English form is also exceptional, possibly reflecting a Hebrew original.
Iúdach/Iúdaíoch: Jew, or Giúdach in the CO. Iúdach, with Iúdaígh in the plural (indicating a variant singular, Iúdaíoch), is found in the original text. IWM shows the WM form would tend to be Giúdaíoch.
Iúdás: Judas Maccabaeus, son of Mattathias ben Johanan. Leader of the Jewish revolt against the Greek empire in the second century BC before his death 160 BC. Judas was the first of the Maccabaean dynasty to be receive the surname Maccabee, an epithet thought to derive from the Hebrew for “hammer”.
Iúlius Caesar: Julius Caesar, Roman statesman and general (100-44 BC), who defeated Pompey at the battle of Pharsalus 48 BC.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/.
labhraim, labhairt: “to speak”, or labhraím, labhairt in the CO.
láimhseálaim, láimhséail: “to handle, manage, manipulate”.
lánchúiteamh: “full recompense, requital”, a compound not found in dictionaries.
lánchumas: “full power”, or lánchumhacht in the CO. ’Na lánchumas, “to the full extent of his power”.
leamhnú: “consent”, or deonú in the CO. Le leamhnú Dé, “by the will of God”. This is one of a number of words in WM Irish that have l where the CO has d. Dinneen’s dictionary has leonughadh as a variant of deonughadh, and IWM has /lʹo:’nu:/, but PUL’s spelling points to a diphthong in his Irish, /lʹau’nu:/.
léanmhar: “woeful, grievous, dreadful”.
leathscéal: “excuse”, or leithscéal in the CO. Pronounced /lʹa’ʃkʹial/.
Lebhíteach: Levite, member of the priestly tribe of ancient Israel.
leórghníomh: “restitution, amends”.
Macabéach: Maccabee, the name of a Jewish army that established the Hasmonaean dynasty in Judaea in the second century BC. PUL uses the form (in the dative plural) Macaibhéibh in his translation of the Gospels. This could reflect editing by Gearóid Ó Nualláin, as the Greek original does have a v in the middle of the word. Both here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, PUL uses the form Macabéach.
mallachar: “slowness, dullness”. Mallachar radhairc, “dimness of sight”.
maraím, marú: “kill, slay”. Note the preterite is do mhairbh sé, /vɑrʹivʹ/, where mharaigh sé would be found in the CO.
Mariamne: Mariamne the Hasmonaean, the second wife of Herod the Great. In history, she was the daughter of Alexander Maccabaeus, son of Aristobulus II, king of Judaea. PUL states Mariamne was the daughter of Hyrcanus II: Hyrcanus was her grandfather, owing to Alexander Maccabaeus’ marriage to his first cousin, Alexandra, daughter of Hyrcanus II. Mariamne was executed by her husband, Herod, in 29 BC.
Matatias: Mattathias ben Johanan, a Jewish priest and the founder of the Maccabaean dynasty. Mattathias began the Jewish revolt against Greek rule before his death in 165 BC. Father of Judas Maccabaeus.
meathlaím, meathlú: “to grow weak, deteriorate”.
mioscais: “malice, ill-will”.
mioscaiseach: “spiteful, malicious”.
míshásamh: “discontent, dissatisfaction”. Míshásamh aigne idir dhaonibh, perhaps “an air of friction between people”.
mórthímpall: “all around”, or mórthimpeall in the CO.
músclaim, múiscilt: “to stir, arouse”, or músclaím, múscailt in the CO. The preterite is attested here is do mhúiscil, where the CO would have mhúscail.
nách: “that is not”, i.e. the negative subordinating conjunction combined with the copula, nach in the CO, /nɑ:x/.
naíon: “infant”.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. Namhaid is also used in the plural, where naimhde would stand in the CO. With nominative singular and plural both namhaid and genitive singular and plural both namhad, it is only morphologically apparent when the plural is being used with the dative plural, namhdaibh.
Naoi: Noah. PUL uses Naoi here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses Nóe, possibly reflecting the influence of the editor of his Gospels, Gearóid Ó Nualláin. Naoi is also given for Noah in Dinneen’s dictionary.
neómat: “minute, moment”, or nóiméad in the CO. The various words for “minute” in Irish are all corruptions of the original móimeint.
nú: “or”, or nó in the CO.
oirbhíre: “reproach, curse, anathema”. Pronounced /i’rʹi:rʹi/.
oirearcas: “eminence, distinction”, or oirirceas in the CO. PUL told Osborn Bergin that this word had a broad rc in the middle of the word in WM Irish. The Leitiriú Shímplí transcription is eriarcas, where I had expected iriarcas; more research required on the pronunciation of the first vowel.
oirirc: “eminent, distinguished”, pronounced with a slender rc, /irʹirʹikʹ/.
os cómhair: “in front of”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
págánacht: “paganism”, or págántacht in the CO.
Palestín: Palestine. PUL eschews artificial gaelicisation of foreign placenames. The CO has Palaistín.
parathas: “paradise”, or parthas in the CO. Pronounced /pɑrəhəs/. Note that PUL agrees with Dinneen’s dictionary here on Gáirdín Parathais, whereas Ó Dónaill’s dictionary has lenition: Gairdin Pharthais.
Pharsalia: Pharsalus in Greece (Farsala in modern Greece), where Pompey and Julius Caesar fought a battle in 48 BC. PUL’s use of Pharsalia may reflect an awareness of the poem Pharsalia by Lucan, in which the battle is recounted.
Phasáel: Phasael, son of Antipater and brother of Herod the Great. Phasael was captured by Antigonus Mattathias along with Hyrcanus II and, after Antigonus mutilated Hyrcanus, chose to commit suicide by dashing his own brains out in 40 BC.
piast: “worm”, or péist in the CO, where the dative has replaced the nominative. The plural is piastaí, in contradistinction to the péisteanna of the CO. Refers here to the serpent in the Garden of Eden.
poiblíocht: “public”, pronounced /pibʹi’lʹi:xt/.
Pompéius: Gnaeus Pompeius Magnus, or Pompey the Great (106-48 BC), a Roman statesman and general. Pompey conquered Judaea in 63 BC, incorporating the kingdom as a client state of the Roman Empire.
priúnsa: “prince”, prionsa.
ré: “interval”. Ré aithrí, “time to repent”.
ríogan:ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/.
rún: “secret”, but also “purpose”. Rún díoltais, “vengeful design, desire for revenge”.
saorthoil: “free will”.
samhaltas: “symbolism; a symbolic representation”. Used with ar here, samhaltas is used with do in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha.
Sanhedrim: the Sanhedrim, the 71-member supreme court of Israel.
sara: “before”, or sula in the CO.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
screadaim, screadach: “to scream, shriek.” Note that as a feminine verbal noun ending in -ach, screadach becomes ag screadaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
scrí’neóir: “scribe”.
seanaid: “Senate”, or seanad in the CO. PUL uses the feminine form here, which is backed up by Dinneen’s dictionary, whereas the CO form is masculine.
seanóir: “elder”.
seasaím, seasamh: “to stand”, or seasaim, seasamh in the CO. Note the preterite do sheasaimh sé, where the CO has sheas sé, reflecting a general tendency for -mh to appear in the third-person singular preterite (and imperative) where the verbal noun ends in -mh in WM Irish.
síolrach: “breed, offspring”, pronounced /ʃi:rəx/ according to IWM. Síolrach d’fhuil na Macabéach, “descent from the Maccabees; Maccabaean blood or breeding”.
síolraim, síolradh: “to breed, propagate”, or síolraím, síolrú in the CO. Do shíolraigh sé ó (dhuine), “he is descended from (a certain person)”. I am unclear whether the l is pronounced in this word.
síoraíocht: “eternity”. Ón síoraíocht, possibly “from the beginning of time”.
slí: “way”. The plural here is slite (slitibh), but slithe and slíte are also attested in PUL’s works. More research on the pronunciation of the plural required.
smachtúchán: “control, subjection, subjuction”, a word not given in dictionaries.
snastacht: “polish, glossiness, finish”. Snastacht gné, “a polished finish or appearance”.
snoím, snoí: “to carve, hew, sculpture”. Clocha snoite, “carved, polished stones”.
socrúchán: “settlement, arrangement”, a word not given in dictionaries.
solaoid: “illustration, example”.
sórd: “sort”, or sórt in the CO.
splannc: “flash of lightning”, or splanc in the CO. The double n is used in the editing here to show the diphthong: pronounced /splauŋk/.
taithneann, taithneamh:“to please”, taitníonn,taitneamh in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən, taŋʹhəv/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/.
tapaidh: “quick”, or tapa in the CO. Pronounced /tɑpigʹ/.
targaireacht: “prophecy”, or tairngreacht in the CO. Pronounced /tɑrəgirʹəxt/.
teinneas:tinneas in the CO, “pain, soreness”. Pronounced /tʹeŋʹəs/ in WM Irish.
tímpall: “around”, or timpeall in the CO. The broad p in WM Irish is preserved here: /tʹi:mʹpəl/.
Títus: Titus Flavius Caesar, the Roman emperor 79-81 AD who destroyed Jerusalem in 70 AD.
uabhar: “pride, arrogance”, pronounced /uər/.
uaigh: “grave”. Pronounced /uəgʹ/.
uaillmhianach: “ambitious”.
uathásach: “terrible”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.
Uile-Chómhachtach: “the Almighty”, or Uilechumhachtach in the CO.
úmhal: “submissive, obedient”. Pronounced /u:l/.

Nóta

Seacht tíolaicí: “seven gifts”. Note that eclipsis is often omitted in PUL’s works after seacht, ocht and deich, as the /t/ or /h/ at the end of these numerals would tend to devoice the first consonant of the following noun.

Foclóirín

crithním, crithniú: “to tremble, shiver”, or creathnaím, creathnú in the CO.
éasca: “free, easy”. Pronounced /e:skə/ according to IWM, but transcribed with the pronunciation /iaskə/ in the Leitiriú Shímplí edition of An Teagasc Críostaí here.
speóis: “interest, liking”, a variant of spéis according to Dinneen’s dictionary.
tíolaice: “bestowal, gift (especially from God)”, or tíolacadh in the CO. This word and its cognates are often spelt with an n instead of an l in PUL’s works (tíodhnactar in PUL’s version of Na Cheithre Soisgéil, etc). The broad or slender quality of the c requires research, as IWM shows tíolacadh to be pronounced /tʹəiləkə/; Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows the verb tíolacaim to be pronounced /tʹəiləkimʹ/; whereas the Leitiriú Shímplí transcription here shows the pronunciation of tíolacadh, spelt tíodhlaice in the original, to be /tʹəilikʹi/, with tíolaicí in the plural, /tʹəilikʹi:/, where the CO has tíolacthaí. It would be difficult to devise a spelling for tíolaice that showed the WM pronunciation without veering a long way from established norms (teadhlaice?).

———

C. Cé ’ chuir an eaglais ar bun?
F. Íosa Críost.
C. Conas ’ aithnítear an eaglais a chuir Críost ar bun ó gach eaglais eile?
F. Táid cheithre cómharthaí sofheicse ar eaglais Chríost.
C. Cad iad na cheithre cómharthaí iad san?
F. Aondacht, naofact, caitliceacht agus aspalaitheacht.
C. Cad a chiallaíonn aondacht na heaglaise?
F. Nár chuir Críost ar bun ach aon eaglais amháin, gur thug di aon chreideamh amháin, agus gur chuir sé os a cionn ar an saol so aon cheann sofheicse amháin.
C. Cé hé ceann sofheicse na heaglaise?
F. An Pápa.
C. Cad a chiallaíonn naofact na heaglaise?
F. Gur naofa an tÉ ’ chuir ar bun í, gur naofa a teagasc, gur naofa iad a sacraimíntí, agus go bhfuilid daoine naofa le fáil i gcónaí inti.
C. Cad a chiallaíonn caitliceacht na heaglaise?
F. Gur sheasaimh sí gan chlaochló ó chuir Críost ar bun í go dtí inniu, agus go seasóidh sí go deireadh an tsaeil, agus go leathfar í ar fuid an domhain uile.
C. Cad a chiallaíonn aspalaitheacht na heaglaise?
F. Gurb í an eaglais chéanna inniu í a chraobhscaoileadar na haspail ar dtúis, agus gurbh í an eaglais chéanna í an uile lá i gcaitheamh na haimsire sin.
C. An mhuíntir a rugadh agus do tógadh i gcreideamh eile, agus go dtuigid ’na n-aigne, i láthair Dé, gurb é an creideamh fírinneach atá acu, an bhfuilid na daoine sin geárrtha amach ón eaglais?
F. Nílid. Bainid na daoine sin le hanam na heaglaise, agus táid siad páirteach i gcomaoine na naomh, ar shlí, agus ’na lán de shaibhreas spriodálta na heaglaise, bíodh gan ’ fhios san do bheith acu féin.

———

C. An mó sórd peaca ann?
F. Dhá shórd; peaca an tsínsir, agus peaca gnímh.
C. An mó sórd peaca gnímh ann?
F. Dhá shórd; peaca maraitheach agus peaca solathach.
C. An mó cuma ’na ndeintear peaca?
F. Cheithre chuma; le smaoineamh le briathar le gníomh agus le faillí.
C. An peaca gach drochsmaoineamh?
F. Ní hea muna dtugtar toil do.
C. Cad iad na coinníll atá riachtanach chun gnímh do bheith ’na pheaca?
F. Ní foláir é ’ bheith toiltiúil agus é ’ bheith in aghaidh dlí Dé.
C. Conas a deintear peaca le briathar?
F. Le focal peacúil nú le cainnt pheacúil.
C. Cad a thuigeann tú le dlí Dé?
F. Aitheanta Dé agus na heaglaise.
C. Cad í an aithne a bristear le smaoineamh drúisiúil?
F. An naoú aithne d’aitheantaibh Dé.
C. Cad í an aithne a bristear le gníomh drúise, nú le focal drúisiúil?
F. An séú aithne d’aitheantaibh Dé.
C. Cad í an aithne a bristear le leabhar éithigh do thabhairt?
F. An dara haithne agus an t-ochtú aithne.
C. Conas a bhriseann leabhar éithigh an dara haithne?
F. Mar nuair a thugann duine an leabhar tugann sé Dia mar urra leis, go bhfuil an fhírinne aige dá ínsint, agus más éitheach atá aige dá ínsint in inead na fírinne, cuireann sé an t-éitheach san i leith Dé, agus sin diamhasla.
C. Conas a bhriseann sé an t-ochtú aithne?
F. Leis an mbréig féin.
C. Cad í an aithne ’ bhrisfeadh duine a shéanfadh a chreideamh?
F. An chéad aithne, agus an dara haithne. Agus briseann sé an t-ochtú aithne leis, mar séanann sé os cómhair daoine an ní a chreideann sé ’na chroí agus sin bréag.
C. Cad í an aithne ’ bhrisfeadh duine d’íosfadh feóil Dé hAoine?
F. An dara haithne d’aitheantaibh na heaglaise.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh duine d’fhanfadh breis agus bliain gan dul chun faoistine?
F. An tríú aithne d’aitheantaibh na heaglaise, agus bheadh an aithne briste aige chómh luath agus ’ bheadh an bhliain iomlán caite aige.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh an té ’ dhéanfadh díobháil dá chómharsain ’na chuid?
F. An seachtú aithne.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh duine ’ dhéanfadh díobháil dá chómharsain ’na phearsain?
F. An cúigiú aithne.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh duine a chuirfeadh é féin ar meisce?
F. An cúigiú aithne.
C. Conas san?
F. Deineann sé díobháil dá phearsain féin, mar baineann sé dhe féin an mheabhair agus an chiall a thug Dia dho, agus sin peaca trom in aghaidh Dé.
C. Cad a tuigtear le col?
F. Gaol nú cóngas a dheineann cosc ar phósadh.
C. Cad é an gaol a dheineann cosc ar phósadh?
F. Trí ghlúine gaoil, ag cómhaireamh ón bpréimh.
C. Cá bhfuil an phréamh?
F. An lánú ór shíolraigh na trí ghlúine gaoil.
C. Ainmnigh na trí ghlúine?
F. Clann na lánún an chéad ghlúin;
Clann na clainne sin, an dara glúin;
A gclann san, an tríú glúin.
C. Cad é an deifríocht atá idir ghaol agus cóngas?
F. Sa ghaol sroiseann gach glúin ar thaobh na trí ghlúine ar an dtaobh eile. Sa chóngas sroisid dhá ghlúin ar thaobh éinne amháin ar an dtaobh eile. Tá cóngas idir fhear agus gaolta a mhná, nú idir mhnaoi agus gaolta a fir, ach tá gaol idir aon bheirt atá laistigh de na trí ghlúinibh.
C. An bhfuil cóngas spriodálta ann?
F. Tá. An té ’ sheasaíonn chun baistí le leanbh, tá cóngas spriodálta idir é agus an leanbh; agus tá cóngas spriodálta idir an mháthair baistí agus an leanbh.
C. Cad a thuigeann tú le pósadh fé cheilt?
F. Pósadh ná deintear os cómhair na heaglaise.
C. Cad iad na paidreacha áirithe is gnáth le daoinibh do rá ar maidin agus istoíche?
F. “Ár nAthair atá ar neamh,” agus “Go mbeannaíthear duit, a Mhuire,” agus Cré na nAspal, agus “Admhaím do Dhia.” Agus ba mhaith an rud an Choróinn Mhuire do rá leis.
C. Cé ’ chúm an phaidir sin, “Ár nAthair atá ar neamh?”
F. Íosa Críost féin, moladh go deó leis!
C. Cad chuige gur chúm sé an phaidir sin?
F. Chun a mhúineadh dhúinne conas is ceart dúinn ár n-achainí do chur chun Dé.
C. Cá mhéid achainí sa phaidir sin?
F. Seacht n-achainí.
C. Abair iad?
F. Iarraimíd ar Dhia, ar dtúis, go gcuirfeadh sé ’nár gcroíthibh uile a ainm do naomhú, ’sé sin glóire agus onóir do thabhairt dá ainm rónaofa.
Sa dara hachainí iarraimíd ar Dhia go dtiocfadh a ríocht, ’sé sin le rá, go mbeadh ríocht agus bua ar an bpeaca ag grásta Dé ’nár gcroí go hiomlán ar an saol so, ionas go bhfaighimís ríocht na bhflaitheas ar an saol eile.
Sa tríú hachainí iarraimíd ar Dhia grásta ’ thabhairt don chine daonna uile ionas go ndéanfí a thoil naofa ar an saol so go hiomlán, fé mar a dheinid na naoimh agus na haingil a thoil ar neamh.
Sa cheathrú achainí iarraimíd ar Dhia gach ní atá in easnamh orainn i dtaobh anama agus chuirp.
Sa chúigiú achainí iarraimíd ar Dhia ár bpeacaí do mhaitheamh dúinn, agus geallaimíd do go maithfimíd féin don uile dhuine gach gníomh a déantar ’nár n-aghaidh.
Sa séú achainí iarraimíd ar Dhia sinn do chimeád lena ghrástaibh ó gach cúntúirt peaca.
Sa seachtú achainí iarraimíd ar Dhia sinn do shaoradh ón uile olc agus go mór mór ón bpeaca.

Nótaí

A chraobhscaoileadar na haspail: another example of the governance of a past-tense verb conjugated in the plural by a plural noun subject. See also chuadar na fir in PUL’s Séadna.
Ar thaobh na trí ghlúine: in addition to the unexpected lenition of glúine after trí, this phrase here does not give the expected eclipsis in the genitive, or the historic genitive plural (glún). Ar thaobh na dtrí nglún could have been used.

Foclóirín

achainí: “entreaty, supplication”. The original text here uses athchuinge in the singular and athchuingí in the plural. However, achainí is pronounced /ɑxi’nʹi:/ in the singular, as indicated in the Leitiriú Shímplí edition, thus obscuring the distinction with the plural, which, in consequence, is generally found as achainíocha.
Adam: Adam, father of the human race.
An Choróinn Mhuire: the Rosary.
Aoine an Chéasta: Good Friday.
aondacht: “oneness, unity”, or aontacht in the CO.
aspalaitheacht: “apostolicity”, a word not found in dictionaries, unless this corresponds to aspalacht, “aspostleship”, in the CO. It seems to me that “apostolicity” and “apostleship” are not identical. Possibly derived from apstaldacht.
baisteadh: “baptism”. The genitive, baiste in the CO (baistidh in the older spelling), is consistently given with a long vowel here, baistí. Seasamh chun baistí le duine, “to support someone at his baptism in the role of godparent”, or maybe only “to attend someone’s baptism”? Máthair baistí, “godmother”. Note that Ó Dónaill’s dictionary has máthair bhaistí, with lenition. Lenition would make sense after a feminine noun, but the Leitiriú Shímplí edition concurs in accepting the form without lenition. More research required here. Baistí is an adjective in the CO, rather than the genitive singular of baisteadh, which may explain why the lenition is used, as lenition of nouns in the genitive after feminine nouns was not universally adhered to.
beirim, breith: “to seize, to bring”. Cad do bheir sinn i gcómhachtaibh an diabhail? “how did we come to be in the power of the Devil?” The entries under beirim and do-bheirim (the absolute form of tugaim) in Dinneen’s dictionary [p93, under beirim: cad do bheir ann tú? how came you to be there? cad do bheir chómh fliuch soin tú? what caused you to be so wet?; p349, under do-bheirim: cad do thug tú? why did you come?] would support the view that do bheir is a conjugated form of either of these verbs, which are etymologically related and liable to be confused. However, do-bheir (better spelt with a hyphen) is a present-tense form of do-bheirim/tugaim, whereas do bheir is a variant past-tense form of beirim, equivalent to do rug.
caitliceacht: “catholicity, the universality of the church”.
claochló: “deterioration, corruption”.
col: “impediment”.
cóngas: “affinity”, a broader relationship than gaol, “consanguinity”, as it includes relationships by marriage, by adoption and by the spiritual link with godparents.
cúigiú: “fifth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
cúntúirt: “danger”, or contúirt in the CO.
drúisiúil: “lascivious, lustful”.
Eóin Baiste: St. John the Baptist.
lánú: “couple”, or lánúin in the CO. Note the genitive here, lánún, where the CO has lánúine.
naoú: “ninth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
nú: “or”, or nó in the CO.
ó: “from”. Note the combined form with relative pronoun and the perfective particle here, ór, where ónar would be more common.
ochtú: “eighth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
peaca gnímh: “actual sin”, as opposed to original sin.
préamh: “root”, or fréamh in the CO.
seachtú: “seventh”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
seasaím, seasamh: “to stand”, or seasaim, seasamh in the CO. Note the preterite do sheasaimh sé, where the CO has sheas sé, reflecting a general tendency for -mh to appear in the third-person singular preterite (and imperative) where the verbal noun ends in -mh in WM Irish.
séú: “sixth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
sórd: “sort”, or sórt in the CO.
trí: “three”. Usually used without lenition before a plural noun or with lenition before a singular noun, but here we have trí ghlúine, with lenition and a plural noun.
tríú: “third”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
urra: “warranty, security”.

C. An bhfuil gach pearsa fé leith, de na trí pearsanaibh, ’na Dhia?
F. Tá, go fíor.
C. Nách sin trí deithe fé leith ann?
F. Ní hea ach trí pearsana fé leith in aon Dia amháin.
C. Conas san?
F. Mar níl in sna trí pearsanaibh ach aon nádúr amháin diaga.
C. An féidir dúinn an ní sin do thuiscint?
F. Ní féidir, ach tá sé ceangailte orainn a chreidiúint gur fíor é.
C. Conas is féidir dúinn a chreidiúint gur fíor é muna féidir dúinn é ’ thuiscint?
F. Is mó rud is fíor nách féidir linn a thuiscint, agus is mó rud a chreidimíd nách féidir linn a thuiscint.
C. Cá bhfios dúinn an fíor go bhfuil trí pearsana i nDia?
F. Mar d’fhoillsigh Dia féin dúinn é.

———

C. Ceoca de na trí pearsanaibh a ghlac colann daonna?
F. An Mac.
C. Cad a ghlac sé?
F. Corp agus anam daonna.
C. Cár ghlac sé colann daonna?
F. I mbroínn na Maighdine Muire.
C. Conas?
F. Le hoibriú ón Sprid Naomh.
C. Cathain?
F. Lá fhéile Muire, an cúigiú lá fichid de Mhárta, naoi gcéad déag blian ó shin.
C. Cathain a rugadh é?
F. Oíche Nollag, trí ráithe ón Márta san.
C. Cad é an ainm a tugadh air?
F. Íosa Críost.
C. An bhfuil an dara pearsa den Tríonóid ’na Dhia agus ’na dhuine ó shin?
F. Tá.
C. Conas is féidir Dia agus duine ’ bheith in aon phearsain amháin?
F. Ní féidir an ní sin do thuiscint.
C. An bhfuil sé ceangailte orainn é ’ chreidiúint?
F. Tá.
C. Cá bhfios duinn an fíor é?
F. D’fhoillsigh Dia dhúinn é.

———

Foclóirín

Lá Fhéile Muire: March 25th, the Feast of the Annunciation. As in all such feast names, fhéile is truncated, and the pronunciation, as shown in the Leitiriú Shímplí version is /lɑ: lʹi mirʹi/.
muna: “if not”. The CO form is found here, but mara or mura are more common in WM Irish.
ráithe: “season, three months, quarter”, pronounced /rɑ:hə/.

C. Cá uair a bhéarfaidh Dia breithiúntas orainn?
F. Gan stad tar éis ár mbáis, agus lá an bhreithiúntais geinearálta.
C. An éireóid ár gcuirp uile an lá déanach?
F. Éireóid, le hórdú Dé.
C. Cé ’ bhéarfaidh breithiúntas orainn an lá déanach?
F. Íosa Críost.
C. Cad fá go dtabharfaidh sé breithiúntas orainn an lá san, tar éis breithiúntais do thabhairt orainn gan stad tar éis ár mbáis?
F. Chun a chirt do thaispeáin os cómhair an domhain, chómh maith agus do thaispeáin sé a thrócaire.
C. Cad ’déarfaidh Críost leis an ndream mallaithe an lá déanach?
F. “Imídh uaim, a dhream mhallaithe, go tine shíoraí, do hollmhaíodh don diabhal agus dá aingealaibh.”
C. Cad ’déarfaidh Críost leis na dea-dhaoinibh an lá déanach?
F. “Gluaisídh liomsa, a dhream bheannaithe seo m’Athar, agus glacaidh an ríocht atá ollamh díbh.”
C. Cá raghaidh an dream mallaithe an lá déanach?
F. Curfar, idir chorp agus anam, iad go pianta síoraí.
C. Cá raghaid na dea-dhaoine an lá déanach?
F. Raghaid, lena gcuirp glórmhara, domharaitheacha, go flaitheas Dé.
C. Cad a chiallaíonn “amen”?
F. Bíodh mar sin.

Foclóirín

bheirim, tabhairt: “to give”, or tugaim, tabhairt in the CO. Note that bheirim, in itself derived from the historic form do-bheirim, is the absolute form corresponding to the dependent form tugaim, but is generally replaced by tugaim in WM Irish. Bheir, a present-tense absolute form corresponding to tugann. Béarfaidh (cá uair a bhéarfaidh Dia breithiúntas orainn?), a future-tense absolute form correspond to tabharfadh: béarfaidh is also the future-tense form of beirim, breith too, but the idiom is breithiúntas a thabhairt ar dhuine.
geinearálta: “general”, or ginearálta in the CO. The pronunciation is unclear from the Leitiriú Shímplí edition, which gives it as jenearálta, as if the word were pronounced with an English j, presumably because it is a borrowing from English. If that were ever the case, it may not be so today, where the word has become gaelicised, but research is required here.
gluaisím, gluaiseacht: “to go, proceed”, or gluaisim, gluaiseacht in the CO. PUL uses both first- and second-conjugation forms. Here we have gluaisídh as the second-person plural imperative where gluaisidh could have been expected.