Cork Irish

Caibideal a Trí.

Sranntarnach Bhuile.

Nuair a bhí an chaismirt uathásach úd ar siúl i rítheaghlach Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh bhí Seán mac an Iarla, .i. Iarla Deasmhúmhan, in aonach agus in árdoireachtas ar faiche a dhúna agus a dhea-bhaile féin. Féachaint dá dtug sé thairis chonaic sé stracaire fir ag teacht chun an oireachtais. Níor mhiste stracaire ’ thabhairt air. Bhí an uile bhalcais dá raibh uime stracaithe, deisithe, paistithe, lán de phreabánaibh agus de chórdaíbh agus de bhuaircíníbh, agus gur mhór an iúnadh le héinne ’ fhéachfadh orthu conas ’ fhéad na córdaí agus na buaircíní, dá mhéid a bhí ann díobh, na balcaisí ’ chimeád aon fháid aimsire gan titim as a chéile. Bhí a dhá chluais amach trína sheanahata, agus leath a chlaíomh nochtaithe ar an dtaobh thiar de, agus an t-uisce ag plobarnaigh ’na sheanabhrógaibh gach aon chiscéim dá dtugadh sé.

Bhí uasal agus íseal ó sna dúthaíbh mórthímpall bailithe ar an oireachtas. Do bhuail an stracaire isteach ’na measc agus suas, ceann ar aghaidh, chun na háite ’na raibh Seán mac an Iarla ’na sheasamh.

“Go mbeannaídh Dia dhuit, a Sheáin mhic an Iarla!” ar seisean, chómh luath agus ’ bhí sé i láthair an duine uasail.

“Go mbeannaídh Dia dhuitse, leis! arsa Seán mac an Iarla, agus iúnadh air nuair a chonaic sé an stracaire ag déanamh air. “Agus cár ghabhais chúinn?” ar seisean.

“I dtigh Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh a chodlas aréir, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus i nDún Monaidh, i mbaile Rí Alban, a chodlas an oíche roimhe sin, agus anso agatsa do chodlód anocht.”

“Cad is ainm duit?” arsa Seán mac an Iarla.

“Dubhartán Ó Dubhartáin m’ainm agus mo shloinne, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire.

“Tá slí fhada idir an áit seo agus Béal Átha Seannaigh, a Dhubhartáin,” arsa Seán mac an Iarla, “cad iad na bóithre a ghabhais ag teacht duit?”

“Thánag, a Sheáin,” ar seisean, “ó Eas Ruaidh mhic Bhodhairn, ar a dtugtar Sligeach anois go Céis chaomhálainn Chorainn, ó Chéis Chorainn go Corrshliabh na Seaghsa, as san go Magh Luirg an Daghdha, as san go taobh Chruachna Muíghe hAoi, as san go Magh Mucraimhe, as san go Críochaibh Uí Chonaill Ghabhra, agus ag triall ortsa anso, a Sheáin mhic an Iarla.”

“Is iúntach an chuaird atá tabhairtha agat, a Dhubhartáin! arsa Seán mac an Iarla. “Ní foláir nú tá tuirse ort anois. Tugtar bia agus deoch agus cóir chodlata don Dubhartán bocht so,” ar seisean.

Do rugadh Dubhartán isteach agus do tugadh a dhóthain le n-ithe agus le n-ól do. D’ith sé agus d’ól sé an oiread san go ndúradar na seirbhísigh gur dhócha nár ith agus nár ól sé a dhóthain níorbh fhios cathain roimis sin. Ansan do taispeánadh seómra codlata dho agus leaba mhaith, agus chuaigh sé a chodladh. Ní túisce a bhí sé ar a leabaidh ná mar a bhí sé ’na chodladh go sámh agus ag sranntarnaigh go tréan. Bhí an tsranntarnach aige á dhéanamh chómh tréan san gur hairíodh ins gach aon pháirt den rítheaghlach í agus gur chuir sí iúnadh ar gach éinne. Bhí cuideachta uasal cruinnithe chun dínnéir ag Seán mac an Iarla. An fhaid a bhí an dínnéar ar siúl bhí an tsranntarnach ar siúl agus bhí sí chómh láidir sin gurbh ar éigin ’ fhéadadh daoine aon fhuaim eile ’ dh’aireachtaint ach í. Dheineadh an chuideachta iarracht ar chainnt a dhéanamh dá hainneóin i dtreó ná tabharfadh Seán fé ndeara gur chuireadar aon tsuím inti. Ach do choisceadh sí an chainnt dá n-ainneóin, agus ansan, nuair a stadadh an chainnt agus ’ bhíodh an tigh go léir fúithi féin aici do shéideadh sí amach ’na lán-neart i dtreó gur dhó’ le duine gurbh é an rítheaghlach féin a bhí ag sranntarnaigh.

Fé dheireadh d’fhéach an chuideachta ar a chéile agus ar Sheán.

“Tá Dubhartán Ó Dubhartáin dhá thachtadh!” arsa Seán. “Is feárr dul agus é ’ dhúiseacht as an gcodladh san atá air. Codladh mínádúrtha is ea an codladh san.”

D’imigh beirt de sna seirbhísigh chun é ’ dhúiseacht. Bhíodar ag glaoch air agus dhá chroitheadh ach níorbh fhéidir é ’ dhúiseacht. Dá dhéine do chroithidís é agus dá aoirde do ghlaeidís air is ea ba thruime agus ba chuthaí a dheineadh sé an tsanntarnach. Thógadar eatarthu é agus do rugadar leó é go dtí seómra a bhí sa pháirt den rítheaghlach ba shia ón gcuideachtain, agus d’fhágadar ansan é. Ansan d’fhéad an chuideachta a gcuid bídh agus dí do chaitheamh ar a suaimhneas, gan a dh’aireachtaint ach búirth anois agus arís ó shróin an stracaire.

Níor stad an tsranntarnach go dtí go raibh an ghrian ag éirí ar maidin amáireach a bhí chúinn. Níor stad sí an uair sin féin. Tháinig Seán mac an Iarla chun an tseómra ’na raibh an stracaire.

“A Dhubhartáin Uí Dhubhartáin!” ar seisean. D’oscail Dubhartán a dhá shuil. “Ó,” ar seisean, “a Sheáin mhic an Iarla, an tu san?”

“Is me, a Dhubhartáin,” arsa Seán, “tá súil agam gur chodlais go maith agus go bhfuil do thuirse curtha dhíot agat.”

“Níor chodlas go maith, a Sheáin,” arsan stracaire. “Ní hea,” ar seisean, “ach níor chodlas in aon chor. Níor dhúnas mo shúile i gcaitheamh na hoíche. Nuair a bhí an lá ag teacht ó chiainibh do thit múisiún beag codlata orm, agus ansan do ghlaeis-se orm agus do loitis an múisiún beag san féin orm, a Sheáin mhic an Iarla.”

“Do chodlais i ganfhios duit féin, a Dhubhartáin,” arsa Seán mac an Iarla.

“Is mór an iúnadh liom,” arsan stracaire, “duine uasal léannta mar thusa dhá rá san, a Sheán mhic an Iarla. Níor airíos féin riamh fós gur dhein éinne codladh ach i ganfhios do féin. Ar airís-se?”

“D’airíos tusa ag sranntarnaigh go tréan, a Dhubhartáin, i gcaitheamh na hoíche aréir, agus más i ganfhios duit féin a dheinis an tsranntarnach san ní baol gur i ganfhios dómhsa a dheinis í, ná i ganfhios d’aon duine eile dá raibh fé dhíon an tí seo, a Dhubhartáin. Níor chodail aon duine sa tigh seo aon néal aréir. Dheinis-se codladh thar ár gceann go léir.”

Lena línn sin tháinig srann uathásach as an stracaire. Bhí sé ’na shámhchodladh arís. D’imigh Seán mac an Iarla agus d’fhág sé ansan é. Ar ball nuair a bhí sé ag déanamh amach ar uair a dhó dhéag sa lá do bhuail an stracaire amach agus bhain sé searradh as féin. Chonacar na seirbhísigh é.

“Ó,” ar siad, “seo chúinn an trúmpallán mór!” Do rith an stracaire chúthu. Do rug sé ar dhuine acu agus thug sé cor coise dho agus chuir sé ar chleite an droma ar an mbán é. Do rug sé ar dhuine eile acu agus dhein sé an cleas céanna leis. Sara raibh ’ fhios acu i gceart cad a bhí ar siúl aige bhí mórsheisear acu sínte ar lár aige, agus gan uain ag an gcéad duine ar éirí sara raibh an duin deirineach sínte.

“Cad ’tá ag éiri dhuit, a bhithiúnaigh ghioblaigh!” arsan chéad duine acu chómh luath agus ’ tháinig a chainnt do tar éis na preibe a baineadh as.

“Sibhse na daoine do tháinig im thímpallsa aréir,” ar seisean, “am tharrac ó áit go háit ar fuid an tí seo, mar chaitheamh aimsire dhíbh féin, nuair a bhí codladh agus tuirse mo dhóthain orm. Tá mo chodladh déanta agam anois agus mo thuirse curtha dhíom agam, agus an spórt a bhí agaibhse ormsa aréir ní mór dom cuid de bheith agamsa oraibhse inniu.”

Siúd chúthu arís é chun go mbainfeadh sé, dar leis, treascairt eile an duine astu sa tímpall. Do ritheadar uaidh. Do rith sé ’na ndiaidh. Thugadar aghaidh ar dhoras an tí mhóir mar a raibh ’ fhios acu Seán mac an Iarla do bheith. Cé ’ bhuailfeadh chúthu an doras amach ach Seán mac an Iarla féin. “Ó, a rí,” ar siad, “duine buile is ea an stracaire seo! Maróidh sé sinn go léir!”

“Ná creid iad, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire. “Áilteóirí iad san a tháinig aréir chun an tseómra ’nar órdaís-se me ’ chur chun codlata. Do thógadar eatarthu me nuair a bhíos im chodladh agus tuirse orm, agus thugadar an oíche am tharrac ó áit go háit agus ó sheómra go seómra ar fuaid an tí.”

Lena línn sin tháinig duine uasal amach an doras. Duine uasal ab ea é a bhí tar éis teacht an mhaidean san a Béal Átha Seannaigh. Chómh luath agus ’ chonaic sé an stracaire dhruid sé anall agus thug sé cogar do Sheán mhac an Iarla.

“Airím,” arsa Seán mac an Iarla leis an stracaire, “dá olcas cóir éadaigh atá ortsa gur duine árdléannta thu agus go bhfuil eólas thar bárr agat ar an uile shaghas ceóil.”

“Airíonn tú an fhírinne sa mhéid sin, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire. “Duine róléannta is ea me, nuair is maith liom féin é, agus i dtaobh an cheóil, bím lá bínn agus bím lá searbh.”

“Trialfaimíd sa léannar dtúis tu,” arsa Seán mac an Iarla, agus thug sé leis amach leabhar. “Seo, a Dhubhartáin.” ar seisean, “léigh rud éigin dúinn as san.”

“Taispeáin dom an rud ba mhaith leat do léifinn, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire.

Do rug Seán ar an leabhar agus d’oscail sé áit áirithe ann. “Seo, a Dhubhartáin,” ar seisean, “léigh an áit sin dúinn.” Do rug Dubhartán ar an leabhar agus nuair a chuir sé féna shúilibh é chun a léite, is amhlaidh a bhí an leabhar taobh síos suas aige.

“Ó foth foth!” arsa Seán mac an Iarla, “tá an leabhar taobh síos suas agat, a dhuine! Ní fhéadfadh éinne leabhar do lé’ an fhaid a bheadh an leabhar ar an ndul san aige.”

“Ar an ndul san is ea ’ thugais dom an leabhar, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus thuigeas, ní nárbh iúnadh, gur mar sin a theastaigh uait me dhá lé’. Seo,” ar seisean, “cuir an leabhar ar an ndul ar ar ceart é ’ bheith chun a léite.”

Do rug Seán mac an Iarla ar an leabhar agus d’iompaigh sé a bhun síos agus a bhárr suas, agus ansan bhí greim aige ar dhá thaobh ar an leabhar agus thug sé aghaidh an leabhair ar an stracaire. Chuir an stracaire a lámh chlé i mbarra an leabhair agus a lámh dheas ’na bhun agus do ghlac sé an leabhar ó Sheán ar an gcuma san. Ansan, gan na lámha ’ dh’aistriú, chuir sé an leabhar suas féna shúilibh chun a léite. Do sceart a raibh ann ar gháirí, mar is amhlaibh a bhí barra an leabhair i leith a thaoibh chlé féin aige agus bun an leabhair i leith a thaoibh dheis & línteacha an leabhair ’na seasamh ar a aghaidh amach. Do stad sé ag féachaint ar an leabhar agus ag éisteach le Seán ag gáirí. D’fhéach sé chómh hamadánta san nár fhéad Seán mac an Iarla gan dul in sna trithíbh dúbha ag féachaint air. Dá dhéine a tháinig na trithíbh gáire ar Sheán is ea ba bhaoithe agus ba bhreallánta ’ d’fhéach an stracaire agus é ag cur na súl tríd an leabhar a d’iarraidh é ’ lé’, mar dhea. Fé dheireadh do labhair Seán.

“Is dócha gurb amhlaidh mar atá an scéal agat, a Dhubhartáin,” ar seisean, “nuair a bhíonn an leabhar agat ná bíonn an léann agat.”

“Ní hamhlaidh in aon chor, a Sheáin,” arsan stracaire.

“Tá idir leabhar agus léann agam. Táid siad araon anso agam. Ach ní dúraís fós liom tosnú, a rí,” ar seisean.

“Ambasa ach comáin leat, a Dhubhartáin,” arsa Seán. “Ní deirim ná go mbeidh an gníomh a dhéanfair ar lé’ an leabhair chómh háiféiseach leis an ngreim atá agat ar an leabhar.”

“Níl aon ghreim agam ar an leabhar, a rí,” arsan stracaire, “ach an greim a thugais-se dhom air.”

“Comáin leat agus léigh rud éigin dúinn,” arsa Seán. “Ní hé mo thuairim go léifir an leabhar,” ar seisean.

Thosnaigh an stracaire ar an leabhar do lé’. Thosnaíodh sé thíos ag bun gach líne & do léadh sé suas go barra é. Do léigh sé go hálainn agus thug sé an chainnt leis go bínn & go blasta, agus thug sé brí na cainnte leis níba chruinne agus níba chiallmhaire ná mar a dhein aon léitheóir dár airigh Seán riamh roimhe sin.

D’imigh na trithí gáirí de Sheán chómh luath agus d’airigh sé an chéad stair den léitheóireacht.

Foclóirín

áiféiseach: “ridiculous”.
áilteóir: “practical joker, trickster”, pronounced /’ɑ:lʹho:rʹ/ according to IWM, with unexpected stress on the first syllable.
ambasa: “indeed”, or ambaiste in the CO. Literally “by my hands”. Pronounced /əm’bɑsə/.
bán: “grassland, green, meadow”.
bárr: “top”, with barraí in the plural here, where the CO has barra. Barra is also found here as a variant singular of bárr, and is more commonly used in the dative. Pronounced /bɑ:r, bɑrə/. It is worth nothing that bárr is often used with i: i mbarra an leabhair, “at the top of the book”; ar bhárr also occurs, but in the meaning on “right on top of something”.
breallánta: “silly”.
buaircín: “toggle-pin”, a piece of wood securing something through a loop.
buile: “madness, rage”. Duine buile, “madman”.
búirth: “roar, bellow”, or búir in the CO. Pronounced /bu:rʹh/.
caomhálainn: “beautiful, fair”.
Céis Chorainn: Keshcorran, a mountain in Co. Sligo. The meaning of this placename is obscure.
ciscéim: “footstep”, or coiscéim in the CO.
cleite an droma: “the broad of the back”. This is given thus in the notes to the early edition, but not found in any dictionaries. Slat an droma could have been expected. Cleite means “feather”, but possibly some influence from cleith, “rod, staff” is shown here?
comáinim, comáint: “to drive, drive forward”, or tiomáinim, tiomáint in the CO. Comáint leat, “to press on, proceed, continue on”.
cor: “throw, cast”. Cor coise a thabhairt do dhuine, “to trip someone up”.
córda: “cord, string”.
Corrshliabh na Seaghsa: the Curlew mountains, Co. Roscommon/Sligo. Literally “the pointed/curved mountain of Segais (a well of wisdom)”. Found as Coirrshliabh in the original; corr is normally corra in WM Irish, but the original spelling may indicate this is the not the case here.
Cruacháin Mhuíghe hAoi: Rathcroghan, Co. Roscommon. The signification of this name is unclear. Also why is it cruachna in the genitive?
cuaird: “visit”, or cuairt in the CO.
cuthaigh: “angry, furious”. Note this word is really the genitive of cuthach, “fury, rage”, but functions as a fully adjective, with its own comparative, as here, cuthaí.
dínnéar: “dinner”. Dinnéar in the CO. Pronounced /dʹi:’ŋʹe:r/.
duine: “person”. An duine, “each of them”. Treascairt eile an duine, “another fall or knocking down for each of them”.
dul: “condition, state”. Ar an ndul san, “like that, in that way”.
dún: “fort, residence”, with dúna in the genitive here, where the CO has dúin.
Eas Ruaidh mhic Bhodhairn: the waterfalls of Assaroe at Ballyshannon, Co. Donegal. The location where a legendary high king of Ireland, Aodh Rua (Áed Rúad, son of Badarn), slipped and drowned.
éirím, éirí: “to rise”. Cad ’tá ag éirí dhuit? “what is coming over you?”
faiche: “lawn, green”.
fé ndeár, fé ndeara: thug sé fé ndeara, “he noticed”. This would be thug sé faoi deara in the CO. Pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Fé ndeara also has a additional meaning, “cause, reason”.
foth: an exclamation expressing disgust.
gáire: “a laugh”, gáir in the CO.
gáirí: a verbal noun meaning “laughing, laughter”, gáire in the CO.
leaba: “bed”, more generally leabaidh in WM Irish.
líne: “line”, with línteacha here in the plural, where the CO has línte. Línte is found in the plural in PUL’s Niamh.
Magh Luirg an Daghdha: Moylurg, Co. Roscommon. Literally, “the plain of the track of the Dagda (an ancient Irish god)”. Daghdha is probably pronounced /dəi/.
Magh Mucraimhe: a plain near Athenry, Co. Galway.
múisiún: “drowsiness”, or múiseam in the CO.
néal: “cloud”, but also “a wink of sleep” (néal codlata).
ó chiainibh: “just now”, or ó chianaibh in the CO. Pronounced with a slender n in WM Irish, /o: xʹiənʹivʹ/.
plobarnach: “bubbling, gurgling, splashing”. Spelt plubarnach in the original. As a feminine verbal noun ending in -ach, this becomes ag plobarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
sámhchodladh: “sound sleep”.
searraim, searradh: “to stretch”. Searradh a bhaint asat féin, “to stretch yourself, loosen up”.
Sligeach: Sligo, literally “shells; a place abounding in shells”.
srann: “snore, snort”.
sranntarnach: “snoring, act of snoring”, or srannfach in the CO. As a feminine verbal noun ending in -ach, this becomes ag sranntarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
stair: “paragraph; a passage from a book”. Note that PUL was adamant that stair did not mean “history”; he claimed in Notes on Irish Words and Usages that seanchas was the correct word for “history”. However, many usages of seanchas show it to mean a folkstory/storytelling type of history, and stair was accepted by Dinneen in his dictionary in the meaning of history.
súil: “eye”. Na súile a chur trí rud, “to look at something intently”.
suím: “sum, amount; interest”, suim. Pronounced /si:mʹ/.
tachtaim, tachtadh: “to choke”.
taobh: “side”. Go taobh, probably “past; to the other side of”. Taobh síos suas, “upside down”.
treascraím, treascairt: “to knock down”. Treascairt a bhaint as duine, “to knock someone down”. The verb is possibly treascraim in the first conjugation in WM Irish, but no attestation found yet.
trialaim, triail: “to try, test”, triailim, triail in the Standard. Note that in the CO the distinction between triailim, “I try, test” and triallaim, “I journey” is a little clearer than in WM Irish, where the slender l of the former appears only in the third person preterite, the singular imperative, the verbal noun and the autonomous forms in  tí and  fí. The forms of this verb are: present, trialaim, trialann sé; preterite, do thrialas, do thriail sé; future, trialfad, trialfaidh sé; imperative and verbal noun: triail; past participle, trialta. Trialaim is pronounced /trʹialimʹ/ and triallaim /trʹiəlimʹ/, and so the quality of the diphthong provides a point of distinction; this was particularly the case in the speech of older speakers who maintained a regular distinction between /ia/ and /iə/ where younger speakers may have only /iə/.
tritheamh: “a fit of laughter”. In sna trithíbh dúbha, “in convulsions of laughter”.
trúmpallán: “beetle”, or priompallán in the CO. Trompalán is given as “droning beetle” in Dinneen’s dictionary, possibly explaning the reference here to a snoring person.
tugaim, tabhairt: “to give”. Tabhairt leat, “to mentally grasp, to catch, to get something”: thug sé an chainnt leis, “he pronounced the words”; thug sé brí na cainnte leis, “he brought out the meaning of the words”. Thug sé leis amach leabhar, “he brought out a book”.
uathásach: “terrible”, or uafásach in the CO.
Uíbh Chonaill Ghabra:a territory in Co. Limerick ruled by a sept of the Uí Fighinti.

Nóta

Go ndúradar na seirbhísigh: this is a rare example of the government of a past-tense verb conjugated in the plural by a plural noun subject. See also chuadar na fir in PUL’s Séadna (see the first line here).

Caibideal a Dó.

Ceól agus Dothíos agus Iomrall Buailte

Ní raibh sé i bhfad ag seinnt nuair a bhí aghaidh an uile dhuine dá raibh sa chuideachtain air, agus a súile ar dianleathadh, agus béal gach duine acu ar leathoscailt, agus a gcínn caite siar acu, agus cúinní a mbéal tarraicthe i dtreó a gcluas acu, fé mar ba mhian leó an t-aoibhneas ceóil do ghlacadh isteach ’na súilibh agus isteach ’na mbéalaibh, i dteannta bheith dhá ghlacadh isteach ’na gcluasaibh. Ba neamhní ar fad leó as san amach ceoca éadach stracaithe nú éadach slán a bhí ar fhear na cláirsí, ná cad é an dath a bhí ar na preabánaibh. Chonaic seisean an t-athrú a bhí tagaithe orthu go léir, agus ar Ó Dónaill féin chómh maith leis an gcuid eile acu. Bhí sé ag féachaint orthu ó dhuine go duine acu, agus magadh ’na shúilibh, agus fé mar a chíodh sé an iúnadh ag méadú orthu bhaineadh sé casadh as an gceól a thaispeánadh dóibh ná raibh ach neamhí ’na raibh aige á dhéanamh seochas a bhféadfadh sé a dhéanamh dá mb’ mhaith leis é.

Fé dheireadh do stad sé. Thairrig gach éinne anál.

“Seo, a Chonáin,” ar seisean ag síneadh na cláirsí chun an té a thug do í, “ní maith an chláirseach í, ach dá olcas í, is feárr í ná an té gur leis í.”

“Dar fia, a óglaigh,” arsa Conán, “ach do bhainis-se ceól aisti ná raibh ’ fhios agamsa ’ bheith inti in aon chor!”

“Do bhain,” arsa Ó Dónaill, “agus níor bheag de radharc bheith ag faire ar a mhéireannaibh an fhaid a bhí sé ag baint an cheóil sin aisti. Ba dhó’ le duine nách méireanna fola agus feóla a bhí ag déanamh na hoibre in aon chor. Ní fheaca riamh a leithéid de ghluaiseacht, ná a leithéid de theangmháil méar agus téad le haicillíocht agus le cruinneas. Agus ansan, an ceól a bhaineadar na méireanna san as na téadaibh, ní fhéadfainn aon cheól do chur i gcúmparáid leis ach an ceól sí úd a hairítí fadó in sna cnucaibh, agus sa talamh fúinn thíos nuair ’ bhíodh Fearghas Fionn mac Forgaí dhá sheinnt; nú Seannach Ó Doirge; nú Suanach mac Seannaigh, nú Scológ Chille Chuillinn; nú Bacach Binne Boirche; ós iad a chuireadh daoine chun codlata agus a chuireadh daoine ag gáirí, agus daoine eile ag gol. Go deimhin is duine róbhínn tu, a óglaigh,” ar seisean.

“Bím lá bínn agus bím lá searbh,” arsan stracaire.

Do labhair Ó Dónaill leis an bhfear friothála. Tháinig an fear friothála anuas chun na háite ’na raibh an stracaire.

“Éirigh suas, a óglaigh,” arsan fear friothála, “agus suigh thuas in aice Uí Dhónaill, tá cuireadh aige á thabhairt duit.”

“Ní raghad!” arsan stracaire. “Níl an t-éadach so atá ormsa oiriúnach don áit sin thuas. Má tá aon ní fónta acu le tabhairt dom curtar chúm anuas anso é más mian leó.”

D’imigh an fear friothála suas agus níorbh fhada go dtáinig sé anuas arís agus culaith bhreá éadaigh aige ar a chuislinn, ionar agus atán agus léine riabhach agus matal, agus an chuid eile de sna nithibh a bhain le culaith mhaith uasal éadaigh.

“Seo, a óglaigh,” arsan fear friothála, “culaith éadaigh a chuir Ó Dónaill anuas chút. Cuir umat í agus ansan ní miste dhuit dul suas agus suí in aice Uí Dhónaill, agus na huaisle eile, gur mó is fiú go mór an ceól a dheinis don chuideachtain ná fiche culaith éadaigh dá saghas so. Cuir umat í.”

“Ní chuirfead!” arsan stracaire. “Ní thaithneann sí in aon chor liom!”

“Cad é an locht atá agat uirthi?” arsan fear friothála.

“Dá gcuirinnse umam an chulaith sin,” arsan stracaire, “bheadh an duine maith san, Ó Dónaill, dhá maíomh orm go deó. Ní thabharfad an maíomh san le déanamh do. Cimeádfad na preabáin seo. Is liom féin iad. Ní baol go ndéarfaidh Ó Dónaill choíche gurb é féin a thug dom iad. Is feárr liom na preabáin agus bheith anso ná an chulaith sin agus bheith thuas.”

Nuair ’ airigh an chuideachta an tarcaisne sin ag an stracaire á thabhairt d’Ó Dónaill tháinig fearg orthu. Do chrom fir armtha ar theacht isteach sa halla mór. Chonaic an stracaire iad ag teacht isteach. Bhí gallóglach de mhuíntir Uí Dhónaill ’na sheasamh in aice an stracaire agus a thua ar a ghualainn aige.

“Cad chuige na fir armtha san?” arsan stracaire. D’airigh Ó Dónaill an cheist.

“Chun tusa ’ chimeád,” arsa Ó Dónaill.

Chuir an stracaire sceartadh gáire as. “Chun mise ’ chimeád!” ar seisean. “Dá mbeadh oiread eile fear agat, a Uí Dhónaill,” ar seisean, “ní fhéadfadh a ndícheall mise ’ chimeád. Cimeád me má fhéadann tú é. Táim anso anois. Is gan do chead a thánag, agus imeód gan do chead. Ní hanso do chaithfead mo phroínn amáireach.”

“Agus canad eile, a dhe?” arsa Ó Dónaill.

“I gCnuc Áine,” arsan stracaire, “dhá mhíle dhéag amach ó Luimneach, mar a bhfuil fear maith eile, .i. Seán mac an Iarla, i nDeasmhúmhain.”

“Dar so ’s súd!” arsan gallóglach a bhí ’na sheasamh in aice an stracaire, “má fheicim thu ag cur chun imithe déanfad meall cómhchruínn ar an úrlár díot le buille de chúl na tua so!”

“Fan leat go fóill, a mhic,” arsan stracaire.

Do rug an stracaire arís ar an gcláirsigh agus chrom sé ar sheinnt. Dá fheabhas agus dá bhinneacht agus dá shíreachtaí an chéad cheól a sheinn sé, do bhuaigh an tarna ceól san air i bhfeabhas agus i mbinneas agus i síreachtaí. Deir an seanaleabhar ná raibh teinneas riamh, ná galar, ná breóiteacht, ar aon duine, ná cuirfeadh an “ceól fíorbhínn sí” sin codladh agus suan agus sáimhe air, in ainneóin an teinnis.

Nuair a bhí sé tamall ag seinnt bhí an fhearg soir siar agus an chuideachta go léir fé mar a bheidís fé dhraíocht aige, agus iad mar ’ bheidís gan anam gan anál, ag éisteacht leis an gceól.

Do stad sé agus d’fhéach sé ’na thímpall orthu:—

“A Uí Dhónaill,” ar seisean, “an amhlaidh nách cuímhin leat go nduart go n-imeóinn uaibh? An amhlaidh a chuir an ceól as úr gceann é?”

“Níor chuir,” arsa Ó Dónaill, “tá drochiúntaoibh agam asat. Tá feall éigin beartaithe agat a dhéanamh orainn. Dá bhrí sin ní fhágfair an áit seo anocht, ná amáireach go mbeidh ’ fhios againn cé hé thu agus cad a thug chúinn anso thu. In éaghmais na bhfear armtha san a chíonn tú id thímpall tá fiche marcach, in arm ’s in éide ar gach taobh den doras lasmu’. Má théann tú uathu so ní baol go raghair uathu súd. Tá sé chómh maith agat do shuaimhneas a cheapadh.”

“Tá go maith!” arsan stracaire. “Seo ag imeacht uaibh me, a ghallóglacha Uí Dhónaill. Cimeádaidh me! Cimeádaidh me!”

Bhí sé ag rínce anonn ’s anall agus an chainnt sin ar siúl aige. Do thóg an gallóglach úd a labhair, thóg sé a thua agus bhuail sé buille dá cúl sa cheann ar an stracaire, dar leis, ach le neart lúfaireachta do chuaigh an stracaire ar scáth gallóglaigh eile i dtreó gurbh é an gallóglach eile do fuair an bhuille. Thit sé sin marbh ar an úrlár. Chonaic an chuid eile an bhuille. Mheasadar gur dáiríribh a buaileadh é. Bhuaileadar, dar leó, an fear a bhuail é. Níorbh é a thit ach fear eile. Láithreach bonn bhíodar go léir ag bualadh agus ag leagadh a chéile agus níor buaileadh aon bhuille nár mheas an té a bhuail é gur i gceann an stracaire a bhí an bhuille aige á cur! An fhaid a bhí an chaismirt agus na hiomraill go léir ar siúl agus na fir ag titim chómh tiubh, bhí an stracaire anso agus ansúd, ins gach aon chúinne, ’na measc, agus é ag gáirí agus ag dranntú, agus, “Cimeádaidh me! Cimeádaidh me!” aige, in aghaidh gach iomraill dá ndeinidís.

Bhí Ó Dónaill agus an chuideachta ’na seasamh, cuid acu in áirde ar na bórdaibh, agus iad ag liúirigh ar na fearaibh armtha stad, ach dá mhéid a liúdar is ea ba mhó do ghéaraigh ar an gcaismirt go dtí go raibh na fir armtha go léir sínte marbh ar an úrlár!

Nuair ’ airigh na marcaigh a bhí ar gach taobh den doras, lasmu’, an t-éirleach ar siúl istigh do bhrúdar chun an dorais. Níorbh fhada go bhfeacadar, dar leó, an stracaire ag rith chúthu amach. Thug gach duine den triúr ba ghiorra dho iarracht ar é ’ bhualadh le buille ’ chlaíomh^*. Is amhlaidh a bhuail gach duine den triúr buille ’ chlaíomh ar dhuine eile acu, i dtreó gur thit an triúr i mbéal an dorais agus gur imigh na trí capaill fén machaire.

Siúd i ndiaidh na gcapall na marcaigh eile, chun beirthe orthu, agus ní raibh éinne ag an ndoras. Tháinig an stracaire amach. Ní raibh beó ag an ndoras ach an dóirseóir. Thairrig an stracaire luibh as a phóca. “Seo,” ar seisean leis an ndóirseóir, “glac an luibh sin uaim.” Do ghlac. “Féach,” ar seisean, “nílid na fir seo marbh in aon chor. Is fé dhraíocht atáid siad. Imighse anois ag triall ar Ó Dónaill & abair leis ceathrú d’fhearann saor agus fiche bó a thabhairt duit agus go n-athbheófair iad. Nuair a bheidh an talamh tabhartha dhuit ag Ó Dónaill tair anso agus cimil an luibh sin de charball uachtarach gach fir agus éireóid siad beó chút agus beidh Ó Dónall baoch díot. Mura ndeininnse an méid sin duitse anois do chrochfadh Ó Dónaill tu amáireach mar gheall ar mise do dhul isteach i ganfhios duit anocht.”

D’fhéach an dóirseóir ar an luibh. Ansan do thóg sé a shúile chun féachaint arís ar an stracaire. Bhí an stracaire imithe.

Bhí eagla a dhóthain ar an ndóirseóir go gcrochfí é mar gheall ar an stracaire do dhul isteach i ganfhios do. D’imigh sé láithreach ag triall ar Ó Dónaill agus d’innis sé do cad ’duairt an stracaire, agus conas d’imigh sé as a radharc nuair a bhí an chainnt ráite aige.

“Tá sé chómh maith agat triail a bhaint as an luibh,” arsa Ó Dónaill, “ach má tá aon mhaith inti ní dhéanfaidh sí an mhaith gan an coinníoll do chómhlíonadh. Geóbhair an talamh.”

Do chimil an dóirseóir an luibh de charball gach fir de sna fearaibh a bhí sínte marbh ar an úrlár agus lasmu’ den doras. Do phreab gach fear acu ’na sheasamh chómh luath agus do cimleadh an luibh dá charball.

Fuair an dóirseóir an ceathrú tailimh agus an fiche bó, agus bhí gach ní ’na cheart. Ach dob fhada ’na dhiadh san gur fhéad Ó Dónaill a dhéanamh amach cérbh é an stracaire.

Foclóirín

a dhe: “really, indeed”. The notes to An Cleasaidheindicate that a dhe may be derived from a Dhé!, although the etymology is unclear. Pronounced /ə ‘je/?
aicillíocht: “agility, adroitness”, or aclaíocht in the CO.
amáireach: “tomorrow”, or amárach in the CO.
anál: “breath”, or anáil in the CO, where the historic dative has replaced the nominative. Anál a tharrac, “to take a breath”.
armtha: “armed”, or armáilte in the CO.
atán: “cap”.
athbheóim, athbheóchaint: “to revive, resuscitate”, or athbheoim, athbhuachan in the CO. Possibly pronounced /a’vʹo:mʹ, a’vʹo:xintʹ/.
Bacach Binne Boirche: the beggar of Benburren. This placename may refer to somewhere in the Mourne mountains, known as na Beanna Boirche in Irish.
binneacht: “sweetness, melody”. This word is mentioned in Ó Dónaill’s dictionary as a variant of the preferred form, binneas; binne is another variant. Binne and binneacht tend to be used after dá: dá bhinne(acht), “however sweet, melodious”.
binneas: “sweetness, melody”.
breóiteacht: “sickness”.
buille: “blow”. This word is used as feminine here, and stated as feminine in the foclóirín to An Cleasaidhe, but is generally masculine and so found in PUL’s other works.
caismirt: “conflict, contention, fray”.
canad: “where?”, or cá háit?, cén áit? in the CO.
carball: “jaw, gum”.
casadh: “twist, turn”. Casadh a bhaint as rud, “to give something a twist or turn”.
ceathrú: a unit of ploughland equivalent to one-quarter of a baile fearainn; “cartron, carucate” in English. Around 120 acres.
cimeádaim, cimeád: “to keep, guard”, but possibly here “to detain, take into custody”? Cimeádaidh me, “catch me if you can!”
cimlim, cimilt: “to rub”, or cuimlím, cuimilt in the CO. Cimilt de rud, “to rub against something”. Pronounced /kʹimʹilʹmʹ, kʹimʹiltʹ/.
Cnuc Áine: Knockainey, Co. Limerick.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO.
cómhchruínn: “perfectly round, spherical”.
cuisle: “forearm, wrist; arm”, with cuislinn in the dative.
culaith: “suit of clothes”, pronounced /klih/.
cúmparáid: “comparison”, comparáid. Pronounced /ku:mpə’rɑ:dʹ/.
dáiríribh: “in earnest”, or dáiríre in the CO.
Dar fia!: “by Jove!” Fia means “Lord, God”, but the word was frequently confused with the word fia, meaning “deer”—the former was fiadha and the latter fiadh in the old script—producing the Hiberno Irish form, “by the deer!”
Deasmhúmhain: Desmond or South Munster, an area later divided into Cork and Kerry.
dianleathadh: found in the phrase ar dianleathadh, “wide open”.
dothíos: “inhospitableness, churlishness”.
éaghmais: “absence, lack”, éagmais in the CO, pronounced /iamiʃ/. In éaghmais, “in addition to, besides, other than, as well as”.
éide: “vestments; uniform, armour”. In arm is in éide, “armed and accoutred”.
éirleach: “havoc, slaughter”.
fé: normally “under”, but also “about, round” (see subentry II 1 b in Ó Dónaill’s dictionary). Fén machaire, “off into the field”.
fearann: “land”. Fearann saor, “land held in freehold”.
fiche: “twenty”. This word was traditionally feminine, as shown by its fifth-declension morphology, but an fiche bó here shows that as a collective noun it would be masculine in PUL’s works. It is worth noting that numeral-noun collective phrases are used with the singular article.
gallóglach: “gallowglass (a Scottish mercenary in service in Ireland); a heavily armed footsoldier”.
gheibhim, fáil: “to find, get”, or faighim, fáil in the CO, where the dependent form has replaced the absolute. The future tense is often found unlenited in WM Irish, as with geóbhair here (traditionally, gheóbhair).
iomrall: “error; a missed throw”. Iomrall buailte, “a miss, a misdirected blow”.
ionar: “tunic, jerkin”.
liúireach: “yelling, shouting”. Note that as a feminine verbal noun, this becomes ag liúirigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
lúfaireacht: “agility”.
luibh: “plant, herb”; pronounced /livʹ/.
matal: “mantle”.
meall: “lump, ball”.
méar: “finger”, with méireanna in the plural here, where the CO has méara.
proínn: “meal”, pronounced /pri:ŋʹ/.
riabhach: “striped”.
sáimhe: “ease, tranquillity”.
Scológ Chille Chuillinn: the yeoman of Kilcullen. Scológ refers to the servant of a holy man or tenant of church property and by extension to small farmer or yeoman. Cf. bárdscológ, “rustic poet”. Cíll Chuillin, Kilcullen, Co. Kildare.
Seán mac an Iarla: John, son of Thomas FitzGerald, 7th Earl of Desmond.
seochas: “besides, compared with”, or seachas in the CO. Seachas was also used in the original, but the spelling has been adjusted in line with the WM pronunciation, /ʃoxəs/.
síreachtaí: “plaintiveness, plaintive quality of music”.
slán: “safe”, but also “fresh, clean”, of clothing.
soir siar: “over, dispersed”.
suan: “slumber”.
tairrigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in the CO. Pronounced /tarʹigʹimʹ, tɑrək/. The verbal adjective is tarraicthe, where tarraingthe is used in the CO. PUL used the classical spelling (tarraingthe) in the original.
tarcaisne: “insult, scorn”.
teangmháil: “meeting, contact, touching”, or teagmháil in the CO. Pronounced /tʹaŋə’vɑ:lʹ/.
teinneas: “pain, soreness”, or tinneas in the CO. Pronounced /tʹeŋʹəs/.
úr: “your (pl.)”, or bhur in the CO.

Nótaí

Buille ’ chlaíomh: this is a truncation of buille dhe chlaíomh, “a sword-blow”.

AN CLEASAÍ

An tAthair Peadar Ua Laoghaire Canónach, S. P.

do scríobh ón seanascéal “Echtra in Chetharnaig Chaoilriabaig nó Chetharnaig Uí Dhomhnaill”.

Caibideal a hAon

Fear na nGiobal

I dtosach na séú haoise déag, .i. ón mbliain míle chúig céad a cúig go dtí an bhliain míle chúig céad a seacht déag ar fhicid, bhí Aodh Ó Dónaill ’na rí ar Thír Chonaill i dtuaisceart Éireann. Aodh Dubh a tugtí air, .i. Aodh Dubh, mac Aodha Ruaidh mhic Néill Ghairbh mhic Thoirealaigh an Fhíona. Tiarna cómhachtach ceannasach a fuair rachmas agus réim chlú ab ea an tAodh Dubh san. Labharthar in Annálaibh Ríochta Éireann ar a chrógacht i gcath agus ar a ghaois i bhfórlamhas a fhlaitheasa. Bhí dúnáras breá mór láidir fairsiog aige san áit sin agus bhí cíos ag teacht chuige ann, ní hamháin ó Thír Chonaill go léir ach óna lán áiteanna lasmu’ de Thír Chonaill. Bhíodh uaisle agus maithe móra ag á dúnáras i mBéal Átha Seannaigh go minic, dá bhrí sin, ní hamháin ó Thír Chonaill ach ó sna tíorthaibh eile sin, leis, agus do bhíodh cóir agus friothálamh orthu go fial agus go flaithiúil.

Bhí cuideachta den tsórd san cruinnithe ann lá, uaisle móra ó chian agus ó chóngar, “nua gacha bídh agus sean gacha dí” dá roinnt orthu gan dochma agus Aodh Dubh féin ag ceann cláir ann. Nuair a bhí a ndóthain ite acu agus roinnt mhaith ólta acu, do labhair duine den chuideachtain:—

“Dar so ’s súd!” ar seisean, “ach níl as so go rítheaghlach Rí Gréag tigh is feárr ná an tigh seo; agus bíodh go bhfuil sé féin láithreach déanfad dánaíocht ar a rá ná fuil tiarna tíre eile in Éirinn, ná in Albain, ná i Sasana, agus Ímpire Sacsan do chur leis, atá níos uaisle ná níos creidiúnaí ná an tiarna tíre seo atá anso againne anocht. Tá bia go maith againn, mairt ramhra do ramhraíodh dúinn i dTír Eóin thoir, caoireóil bhog ó mhachaire Connacht, bagún a sciobadh ó bhéalaibh Sasanach, agus fíon ón Spáinn, fíon chómh bríomhar agus a bhí riamh ar an gclár so, agus an uair a bhí Toirealach an Fhíona féin ansan thuas ag á cheann do chur chuige—Beannacht Dé le hanman na marbh! Agus an ceól—ní raibh a leithéid de cheól riamh le fáil. Tá anso againn, féach, dís ar fhichid de sna ceóltóiríbh is feárr dá rug ar chláirsigh riamh; Conán Maolrua Ó Raifeartaigh, agus Diarmaid Ó Giollagáin, agus Cormac Ó Ciaragáin, agus Tadhg Ó Crugadáin, agus an chuid eile acu sa tímpall, gan duine orthu ach duine is feárr ná ’ chéile”—

Lena línn sin do bhuail suas an halla, lasmu’ den bhórd agus den chuideachtain, stracaire d’fhear chaol árd agus gur dhó’ le duine nárbh fhiú réal a raibh de bhalcaisíbh air bhíodar chómh caite chómh stracaithe sin as a chéile. Bhí seanachóca ar a cheann agus anuas ar a shlinneánaibh, agus bhí stracadh ann ar gach taobh dá cheann i dtreó go raibh barraí a chluas ag gabháil amach tríd. Bhí an chuid eile dá bhalcaisíbh i dtreó gur dhó’ le duine go raibh seacht nú hocht de shaighseannaibh éadaigh iontu. Ní raibh iontu ar fad ach paistí agus preabáin, agus mianach fé leith ins gach paiste acu agus ins gach preabán acu. Bhí dhá sheanabhróig air agus bhí sál leis siar trí bhróig acu, agus a dhá órdóig amach tríothu. Dá olcas a bhí na balcaisí ní raibh sé gan arm. Bhí crios air, agus claíomh sa chrios aige. Ach bhí an crios chómh paistithe chómh deisithe leis na balcaisíbh, agus bhí leath na truaille imithe, i dtreó go raibh leath an chlaímh nochtaithe lastiar de. Bhuail sé suas go dtí go raibh sé leath na slí suas. Ansan do stad sé agus d’fhéach sé suas ar an rí:—

“Go mbeannaídh Dia dhuit, a Uí Dhónaill,” ar seisean.

“Go mbeannaídh Dia dhuitse, a óglaigh anaithnidh,” arsa Ó Dónaill, “agus cár ghabhais chúinn?” ar seisean.

“I nDún Monaidh, i mbaile Rí Alban, do chodlas aréir,” arsan stracaire. “Bím lá in Íle,” ar seisean, “agus lá i gCeann Tíre, lá i Manainn, lá i Reachlainn, agus lá ar Fionncharn na Faraire ar Sliabh Fuaid. Buachaill aerach, siúlóideach, sultmhar, suairc is ea me, agus is agatsa atáim anocht, a Uí Dhónaill,” ar seisean.

“Curtar chúm an dóirseóir,” arsa Ó Dónaill. Tháinig an dóirseóir.

“An tusa do leog isteach é sin?” arsa Ó Dónaill.

“Ní me, a rí,” arsan dóirseóir, “ní fheaca riamh é!”

“Leog do féin, a Uí Dhónaill,” arsan stracaire iasachta, “ní hé a leog isteach me. Níor leog éinne isteach me. Thánag isteach uaim féin, gan chead ó éinne. Tagaim isteach nuair is maith liom féin é, agus téim amach nuair is maith liom féin é.”

“Suigh síos,” arsa Ó Dónaill.

“Suífead, nú ní shuífead, díreach mar is maith liom féin. Ní dheinimse aon ní, a Uí Dhónaill, ach fé mar is maith liom féin.”

Níor labhair Ó Dónaill a thuilleadh leis. Bhí iúnadh air. Ní fheidir sé cad é an saghas duine é, nú conas ’ fhéad sé teacht isteach ansan i lár na cuideachtan gan dóirseóir ná éinne eile dhá fheiscint ag teacht isteach. Bhí an chuideachta go léir ag féachaint air agus iúnadh orthu, agus ní raibh éinne ba ghéire a bhí ag féachaint air ná an dís ar fhichid ceóltóirí. Bhíodar ag cur na súl tríd. D’fhéach seisean orthu san go géar.

“Cad é an gnó atá agaibhse anso?” ar seisean leó.

D’fhéachadar ar a chéile. Ansan d’fhéachadar arís ar an stracaire.

“Ní hea, a chladhaire,” arsa duine acu, “ach cad é an gnó atá agatsa anso?”

“Chun go n-aireóinn port ceóil uaitse, a Chonáin Mhaolruaidh Uí Raifeartaigh,” arsan stracaire.

Do baineadh geit a Conán nuair a glaodh as a ainm agus as a shloinne air. D’fhéach sé ar an stracaire. “Cá bhfios duitse cad a bhaineann le ceól!” ar seisean.

“Seinn port dom, a Chonáin,” arsan stracaire, “go mbeidh ’ fhios agam an bhfuil ’ fhios agatsa cad a bhaineann le ceól.”

Le línn na cainnte sin do rá dho d’fhéach sé ar Chonán. Tháinig sórt eagla ag Conán roimis. Do rug sé ar a chláirsigh agus chrom sé ar sheinnt. Nuair a bhí greas seinnte aige do mhol an chuideachta a cheól.

“Seinn port dúinn, a Dhiarmaid Uí Ghiollagáin,” arsan stracaire. Do sheinn Diarmaid port. Do mhol an chuideachta an port.

“Seinnse port dúinn, a Chormaic Uí Chiaragáin,” arsan stracaire. Do sheinn Cormac ceól a bhí ní b’fheárr ná an ceól a sheinn an bheirt eile. Do moladh go mór é.

“Seinn port dúinn, a Thaidhg Uí Chrugadáin,” arsan stracaire. Do sheinn Tadhg port agus do moladh é. Ansan do sheinneadar go léir in éineacht agus duairt an chuideachta nár airíodar riamh ceól ba bhinne ná ba mhísle ná an ceól a sheinneadar. Duairt cuid dá raibh láithreach nár cheapadar go raibh an dís ar fhichid sin chómh maith ná chómh hoilte in aon chor ar an gceól agus ’ thaispeánadar an oíche sin iad a bheith. B’é an ceól dob fheárr é d’airigh an chuideachta san riamh ó sna fearaibh sin ná ó aon lucht ceóil eile.

“A Uí Dhónaill,” arsan stracaire, “an bhfuil aon lucht ceóil agat is feárr ná iad so?”

Níor fhreagair Ó Dónaill. Do labhair duine den chuideachtain. “Dá mbeadh aon phioc dá fhios agatsa cad a bhaineann le ceól, bheadh ’ fhios agat nárbh fhéidir d’Ó Dónaill ná d’aon Ó eile ar thalamh na hÉireann lucht ceóil ab fheárr ná an lucht ceóil seo do bheith aige,” ar seisean.

“Dá mbeadh ar chumas do chluas-sa,” arsan stracaire leis an bhfear a labhair, “fíorcheól d’aithint ó fhíorchallóid chimeádfá do bhéal dúnta, fé mar a chimeád Ó Dónaill a bhéal dúnta. D’airíos féin ceól maith go minic agus d’airíos droch-cheól go minic, ach an ceól a dhein na fir seo anso anocht dom do bhuaigh sé le holcas ar an gceól ba mheasa dár airíos riamh. D’airíos drochthuairisc ar an gceól a dheinid na diabhail dúbha thíos in íochtar ifrinn—lucht ceóil Bheelsibub agus Abíron, nuair a bhíd siad ag léasadh na n-anam ndamanta, sa tine, lena n-órdaibh iarainn. B’fheárr liom bheith ag éisteacht leó súd, dá olcas iad, ná éisteacht a thuilleadh leis an saghas ceóil a deineadh anso anois dom, a Uí Dhónaill.”

Níor chuir Ó Dónaill suím ann. Níor leog sé air gur airigh sé é.

“Ná seinnfá féin port dúinn?” arsa Conán, ag síneadh a chláirsí chun an stracaire. Do rug an stracaire ar an gcláirsigh. Do ghléas sé na téada i bhfonn. Do chrom sé ar sheinnt. Ansan is ea ’ tháinig an iúnadh agus an alltacht ar an gcuideachtain agus ar Ó Dónaill féin. Níor airíodar a leithéid riamh!

Foclóirín

Abíron: this appears to be the name of someone who led a rebellion against Moses in the Bible and was swallowed up in an earthquake; I can’t find any reference to a demon by this name.
anaithnidh: “strange, unknown”, or anaithnid in the CO. Possibly pronounced /ɑn-ahinʹigʹ/.
anam: “soul”. The dative is occasionally found as anman, generally in the phrase beannacht Dé le hanman na marbh, “may God bless the souls of the dead”, where the usage can be considered to be calcified. Traditionally anmain was the dative, and anman here, with a broad final n, may reflect assimilation to the following broad n of na. Pronounced /ɑnəm~ɑnəmən/. The explanation given in the notes to the original edition of An Cleasaidhe says that anman (spelt anmann) was an old accusative plural of anam, but Dinneen’s dictionary shows that the phrase was correctly le hanmain na marbh. More research required here.
annáil: usually plural, annála, “annals”. Annála Ríochta Éireann, a compilation of Irish annals written in the 1630s in County Donegal, one of the main sources for Irish history.
Aodh Dubh Ó Donaill: Hugh Duff O’Donnnell, king of Tyrconnell, son of Aodh Rua Ó Dónaill. Died in 1537. This Aodh Dubh Ó Dónaill was great-grandfather of the famous Aodh Rua Ó Dónaill who led the Nine Years’ War against the English
Aodh Rua Ó Dónaill: Hugh Roe O’Donnell, the king of Tyrconnell in the late fifteenth century who built Donegal Abbey; died in 1505. Son of Niall Garbh Ó Dónaill.
bárr: “top”, with barraí in the plural here, where the CO has barra.
Béal Átha Seannaigh: Ballyshannon, a town in County Donegal that it is claimed is the oldest town in Ireland. Named after Seannach, a fifth-century Irish warrior.
Beelsibub: Beelzebub, an ancient Semitic god, identified with a demon in the Bible.
caibideal:caibidil, “chapter”. PUL seems to have pronounced this word with a broad l, /kabʹidʹəl/.
ceannasach: “ascendant, dominating, commanding, masterful”.
Ceann Tíre: Kintyre, a peninsula in Scotland.
cian: “a little while or distance”. PUL regularly uses cian in the dative, as with ó chian agus ó chóngar, “from far and near”, here, where the CO uses the historic dative céin, ó chéin agus ó chóngar.
cláirseach: “harp”.
cleasaí: “trickster”.
chúig: “five”. Normally lenited, except after the enumerative particle (a cúig).
codlaim, codladh: “to sleep”, or codlaím, codladh in the CO. Pronounced /kolimʹ, kolə/.
damanta: “damned”.
dánaíocht: “presumptuousness”. Déanfad dánaíocht ar a rá, “I will make so bold as to say”.
dochma: “hardship, privation”. Gan dochma, “without stinting”.
dar so ’s súd: “I swear; as God be my witness, etc”; literally “by this and that”.
dís: “two; a pair”. Dís ar fhichid, “twenty-two”.
dóirseóir: “doorkeeper”.
dúnáras: “fortified residence, secure residence, castle”.
Dún Monaidh: thought to be a Dalriadan castle on the site of Dunstaffnage Castle in western Scotland (the Dál Riada held a Gaelic kingdom that encompassed Co. Antrim in Ireland and parts of western Scotland).
fairsiog: “extensive”, or fairsing in the CO, pronounced /fɑrʃəg/.
feadar: “I don’t know, I wonder”. While this verb is spelt ní fheadair sé in both the present  and past tense meanings in the CO, there was traditionally a distinction between ní fheadair sé, present tense, and ní fheidir sé, past tense, pronounced /nʹi: edʹirʹ ʃe:/.
Fionncharn na Faraire: a carn on Deadman’s Hill, Co. Armagh, meaning “white cairn of the watch or look out”. An enchanted location mention in ancient Irish tales. (Faraire corresponds to foraire in the CO, “an act of watching; look out, guard”; PUL’s form seems to align this feminine noun with the related masculine noun, faraire, meaning “watchman, sentry”.)
flaitheas: “rule, sovereignty”, with flaitheasa in the genitive here, where the CO has flaithis.
flaithiúil: “generous”.
fonn: “tune”, pronounced /foun/, as opposed to fonn, “desire”, pronounced /fu:n/. Na téada ghléasadh i bhfonn, “to tune the strings of an instrument”.
fórlamhas: “supremacy, domination, authority”, or forlámhas in the CO. Pronounced /fo:rləvəs/.
friothálaim, friothálamh: “to serve, attend”, or friothálaim, friotháil in the CO.Friothálamh ar dhuine, “to serve, to wait on someone”.
gach: “each, every”, with vestigial use of a genitive form here, gacha. Nua gacha bídh agus sean gacha dí, “fresh food and old drink, a real feast” (or literally, “the new of each food and the old of each drink”), a common phrase in old stories.
gaois: “wisdom, shrewdness; genius”.
giobal: “rag”, or in the plural “tatters”. Fear na ngiobal, “the ragged man”.
Gréag: “Greek”. This is a variant of Gréagach, but is probably the older former, surviving in the genitive plural in Rí Gréag, “the king of Greece, i.e. the king of the Greeks”, and also found in the dative plural Gréagaibh, as found PUL’s Aesop a Tháinig go hÉirinn.
greas: “a turn, a bout”.
Íle: Islay, the southernmost island of the Hebrides, in Scotland.
ímpire: “emperor”.
léasaim, léasadh: “to beat, thrash”.
Manainn: the Isle of Man.
mart: “slaughtered cow”.
mianach: “material, stuff”.
milis: “sweet”, with mísle in the comparative, where the CO has milse. Pronounced /mʹilʹiʃ, mʹi:ʃlʹi/.
Niall Garbh Ó Dónaill: Niall Garve O’Donnell II, an early fifteenth-century king of Tyrconnell, who built the castle in Ballyshannon in 1423. He died in captivity in the Isle of Man in 1439. Son of Toirealach an Fhíona Ó Dónaill.
ó: “grandson, descendant”. Aon Ó eile, probably “any other chief of the name, any other clan leader” here.
óglach: “young man; warrior”, possibly with an epenthetic vowel, /o:gələx/.
oilte: “versed in something”, with ar.
órd: “sledgehammer”.
órdóg: “thumb”, but also, as here, “big toe”.
paiste: “patch”.
paistím, paistiú: “to mend, patch”, or paisteálaim, paisteáil in the CO. The verbal adjective paistithe used here would be paisteáilte in the CO.
port: “tune”.
preabán: “patch”, especially a clumsily stitched one.
rachmas: “wealth, capital”.
Reachlainn: Rathlin Island, the northernmost inhabited Irish island, in Co. Antrim. Spelt Rachlainn in the original, the spelling has been adjusted in line with standard norms, as in any case the r would be pronounced broad at the beginning of a word, /rɑxəliŋʹ/. The etymology of this placename is obscure, although of ancient origin, possibly being the island called Rhicina identified by the ancient cartographer Ptolemy.
réal: “sixpence”, pronounced /re:l/.
Sacsan: “English; Saxon”. This is the word from which the placename Sasana (Sacsana, the nominative plural of Sacsan) is derived. In Ímpire Sacsan, “the King of the Saxons (the King of England)” the genitive plural is used.
saghas: “sort, type, kind”, with saighseanna in the plural, where the CO has saghsanna.
sál: “heel”, or sáil in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
sciobaim, sciobadh: “to snatch”.
seinnim, seinnt: “to play (music)”, or seinnim, seinm in the CO. Pronounced /ʃəiŋʹimʹ, ʃəintʹ/.
siúlóideach: “given to roaming or rambling”.
Sliabh Fuaid: Deadman’s Hill, the highest hill in the Fews range in Co. Armagh.
sloinne: “surname”.
sórt: “sort”. The CO form appears here in the original, although this word is generally sórd in PUL’s works.
stracaim, stracadh: “to tear”, or sracaim, sracadh in the CO.
stracaire: “a ragged tramp”, or sracaire in the CO. The definition “ragged tramp” is given in the foclóirín to An Cleasaidhe, and fits the context here, although Dinneen and Ó Dónaill both have definitions along the lines of “a strong, vigorous man”.
Tír Chonaill: Tyrconnell, a kingdom that included parts of Co. Donegal and other counties, so called as it was founded by the fifth-century Irish king, Conall Gulbán, the first Irish nobleman to be baptised by St. Patrick.
Tír Eóin: Tyrone, a kingdom that included Co. Tyrone and parts of other counties, founded by Eóghan, a fifth-century ruler who was the brother of Conall Gulbán who founded neighbouring Tír Chonaill.
Toirealach an Fhíona Ó Dónaill: known in English an Turlough O’Donnell, a late fourteenth-century king of Tyrconnell who died in 1423. This king is famous for having 18 sons by 10 women and 59 grandsons. Dinneen says the name Toirealach is pronounced /tre:ləx/.
treó: “condition, state”. I dtreó go, “in such a way that; in such a condition or state that”.
truaill: “scabbard”.
tuaisceart: “the north, the northern part”. Tuaisceart Éireann, “the north of Ireland”. It is frequently claimed that Tuaisceart Éireann means “Northern Ireland”, whereas tuaisceart na hÉireann means “the north of Ireland”, but this passage shows that before the partition of Ireland and the creation of Northern Ireland, “the north of Ireland” was correctly given as tuaisceart Éireann.

Nótaí

Chúig céad: non-lenition of céad in the phrase chúig céad is the norm in WM Irish, possibly due to the coincidence of homorganic consonants across the word boundary.