Cork Irish

XI. Lot.

Nuair a chuaigh an t-aighneas i ngéire idir na haeiríbh do labhair Abraham le Lot. “Ná bíodh,” ar seisean, “aigneas idir t’aeiríbhse, agus m’aeiríbhse óir is bráithre sinn. Sin é an dúthaigh os do chómhair. Más maith leatsa dul i leith na láimhe deise raghadsa i leith na láimhe clé; nú más maith leatsa dul i leith na láimhe clé raghadsa i leith na láimhe deise.”

Is seanfhocal é, “tabhair rogha don bhodach agus tógfaidh sé díg.” Bí an tsainnt ar Lot. Chonaic sé an talamh breá saibhir féarmhar ar bruach abhann Iórdain agus chuaigh sé chun cónaithe i gcathair Shodoim i dtreó go mbeadh cothrom aige ar a thréadtaibh do chur sa bhfosaíocht bhreá a bhí mórthímpall na cathrach san. Cheap sé go raibh rogha aige dhá thógaint, ach dá mbeadh ’ fhios aige cad é an saghas na daoine a bhí sa chathair sin an uair sin bheadh ’ fhios aige gur díg a thóg sé agus dul in aon chor ’na measc, pé saibhreas saolta ’ bheadh dá bhárr aige. Níorbh fhada gur thit nithe amach a chuir in úil do gurbh fhearra dho bheith in áit éigin eile.

Do chuir cuid de sna ríthibh a bhí sa chómharsanacht cogadh ar rí Shodoim. Bhí ceathrar ríthe acu ann. Chruinníodar pé neart sló a bhí acu agus chromadar ar an dtír a bhí mórthímpall ar chathair Shodoim do scrios. Do chruinnigh rí Shodoim a cháirde, cheithre ríthe eile agus pé neart sló a bhí acu, agus thug sé aghaidh ar a namhaid. Do troideadh cath fíochmhar. Do buadh ar rí Shodoim. Ansan do tógadh an chathair agus a raibh inti d’ollmhaitheas agus de dhaoinibh. Do rug an namhaid leó, i dteannta na cod’ eile, Lot agus a mhuíntir agus a chuid.

Do hínseadh d’Abraham cad a bhí imithe ar Lot. Do chruinnigh Abraham pé neart fear a bhí aige agus do lean sé an namhaid.

Ní raibh aige ach trí chéad fear agus ocht feara déag. Ní raibh aon choinne ag an namhaid go raibh éinne dhá leanúint ná go raibh éinne ann chun iad do leanúint. Shocraíodar iad féin in áit áirithe i gcómhair na hoíche. Tháinig Abraham chun na háite san oíche. Dhein sé trí coda dá bhuín bheag fear. D’iúnsaigh sé longfort an namhad go hobann ó thrí thaobh. Do ghlac sceón an namhaid. Do ritheadar chun taoibh den longfort. Bhí namhaid ann rómpu agus do leagadh cuid mhaith acu. Thugadar aghaidh ar thaobh eile chun teitheadh. Bhí namhaid ansan rómpu leis. Bhí namhaid rómpu ins gach aon bhall, dar leó, toisc an sceón a bheith iontu. Do maraíodh a bhformhór agus do theith an méid nár maraíodh díobh agus bhí an longfort ag Abraham. Thug sé saor leis Lot agus a mhuíntir agus a chuid, agus rí Shodoim agus a mhuíntir agus a gcuid, agus thug sé leis pé ollmhaitheas a bhí sa longfort.

Do móradh ainm Abrahaim thar na beartaibh mar gheall ar an ngníomh san. Tháinig rí Shodoim chuige agus duairt sé leis: “Mara mbeadh tusa bhíomair go léir réidh. Is leatsa anois sinn féin agus a bhfuil againn. Tabhair dómhsa mo dhaoine agus bíodh an saibhreas go léir agatsa. Is tu is feárr ceart chuige. Mara mbeadh tú ní bheadh sé ag éinne againn. Má thugann tú mo dhaoine dhom is bronntanas orm iad uait.”

Foclóirín

agus: “and”, with numerous additional nuances in subordinate clauses. Agus dul ’na measc, “were he to go in among them”.
bodach: “churl”. Tabhair rogha don bhodach agus tógfaidh sé díg, “give a choice to a churl and he will pick the worst; give a beggar a horse and he will ride to the devil”.
cothrom: “a fair chance, a good opportunity”, pronounced /korhəm/.
cuid: “part; one’s wealth or possessions”. Note the plural here is coda, where codanna stands in the CO.
díg: “the worst; a bad choice”, or díogha in the CO.
fear: “man”. Note that ocht feara déag, “eighteen men”, uses the vocative plural instead of the nominative plural fir. I can’t find the reference now, but PUL is on record somewhere denying that this use of feara is wrong. It seems the “teen” numbers should use feara in Cork Irish.
féarmhar: “grassy”.
feárr, fearra: “better”. Fearra, /fʹarə/, is a colloquial form of feárr, /fʹa:r/. Both are found in WM Irish.
fíochmhar: “furious, ferocious”.
iúnsaím, iúnsaí: “to attack”, or ionsaím, ionsaí in the CO.
longfort: “camp”. This word is believed to have originally referred to Viking ship enclosures (fortified camps where Viking ships could dock) in Ireland. The spelling longfort in the CO obscures the derivation; the original (and correct) spelling is longphort.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. Namhaid is also used in the plural, where naimhde would stand in the CO. With nominative singular and plural both namhaid and genitive singular and plural both namhad, it is only morphologically apparent when the plural is being used with the dative plural, namhdaibh.
obann: “sudden”, or tobann in the CO. Go hobann, “all of a sudden”.
réidh: “quiet, smooth”, but here meaning “done for, finished”. Pronounced /re:gʹ/. Bhíomair réidh: “we would be done for, finished”, where the use of the preterite in conditional meaning is emphatic.
saghas: “sort, kind”. Cad é an saghas na daoine, “what sort of people they are”.
sainnt: “greed”. The traditional double n, not used in the CO, is preserved here to show the diphthong: /saintʹ/.
saor: “free”. Duine a thabhairt saor, “to free someone”.
sceón: “terror”, or scéin in the CO.
scriosaim, scrios: “to annihilate, blot out, destroy”, or scriosaim, scriosadh in the CO.
úil: iúl in the CO, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Rud a chur in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.

X. Abraham.

Do fágadh an túr gan críochnú agus d’imigh na daoine óna chéile ’na mbuínibh fé leith. Ag scaipeadh dhóibh do ghluais gach buíon go dtí go bhfuaradar talamh a thaithn leó agus do chuireadar fúthu ar an dtalamh san.

Do mhéadaíodar airís agus do leathadar. Fé mar a mhéadaíodar agus do leathadar do chuadar in olcas. Bhíodar tugtha don pheaca mar gheall ar an ndíobháil a bhí déanta ag peaca an tsínsir dá n-aigne. Thugadar cúl le toil Dé agus do leanadar a dtoil féin, i dtreó nár rófhada go rabhadar múchta i bpeacaíbh agus gan aon chuímhneamh acu ar Dhia ná ar an díbheirg a tháinig ar an ndomhan le línn aimsire Naoi. Bhí an díle agus an scrios a dhein sí imithe as a gceann. Thugadar a gcúl ar Dhia agus dheineadar déithe bréige dhóibh féin agus d’adhradar iad agus do ghluaiseadar ó aimhleas go haimhleas agus ó olcas go holcas go dtí go raibh díle eile tuíllte acu lena bpeacaíbh dá mb’é toil Dé í ’ chur orthu.

Do thárla, áfach, ar aon tsliocht amháin díobh, ar shliocht Heber, fear a bhí dílis do Dhia agus do chimeád é féin glan ón olc uathásach a bhí ’na thímpall. Abraham ab ainm don fhear san. B’é an naoú glúin é ó Naoi anuas. Bhí sé ’na chónaí i bhfochair a athar sa chathair dárbh ainm Úr na gCaldéach. Do labhair Dia leis sin agus duairt sé leis: “Imigh amach as do thír féin agus ód ghaoltaibh féin agus a teaghlach t’athar, agus tair isteach sa tír a thaispeánfadsa dhuit, agus déanfad cine mhór díot agus cuirfead mo bheannacht ort agus mórfad t’ainm agus beidh tú beannaithe. Beidh mo bheannachtsa ar an muíntir a churfidh a mbeannacht ort agus beidh mo mhallacht ar an muíntir a chuirfidh a mallacht ort, agus is ionatsa a beannófar cineacha an domhain go léir.”

Do dhein Abraham an rud aduairt Dia leis a dhéanamh. Do bhailigh sé a chuid agus d’imigh sé as an ndúthaigh sin. Do rug sé leis mac a dhriothár. Lot ab ainm don mhac driothár san. D’fhanadar tamall in áit dárbh ainm Haran. Ansan do ghluaiseadar airís agus thánadar isteach i dtír Chanaain. San áit sin a bhíodar nuair a labhair Dia airís le hAbraham agus aduairt sé leis: “Tabharfad an tír seo dod shliochtsa.” Agus do chuir Abraham altóir suas san áit sin, in onóir do Dhia agus dhein sé Dia d’adhradh ann. Na Canaanaigh is iad a bhí i seilbh na tíre sin an uair sin. Chuir Dia an rath ar Abraham agus ar Lot agus d’éirigh an saol leó agus bhíodar ana-shaibhir. Bhí mórán beithíoch acu agus tréadta móra caeireach agus ór agus airgead agus ollmhaitheas. Agus aon bhuíon amháin ab ea an dá mhuíntir.

De réir nóis na haimsire sin, san áit sin ní hamhlaidh a bhíodh seilbh fé leith ag éinne in aon chuid de thalamh na tíre ach a chuid stuic agus a thréadta féin a bheith ag gach duine, nú ag gach ceann muíntire, agus ansan neart a bheith ag gach duine ar a bheithíocha nú a thréadta do chomáint chun fosaíochta isteach san áit ab fheárr ’nar dhó’ leis a bheadh an fhosaíocht le fáil. D’fhágadh san, uaireanta, go mbíodh aighneas idir dhá mhuíntir féachaint cé aige ’na mbeadh an fhosaíocht fhónta.

D’éirigh aighneas den tsórd san idir na haeiríbh a bhí ag Lot agus na haeiríbh a bhí ag Abraham. Bhí gach buíon de sna haeiríbh a d’iarraidh a gcuid stuic féin do chur isteach sa bhfosaíocht ab fheárr agus a d’iarraidh na buíne eile agus a gcuid stuic do chimeád amach as an bhfosaíocht san.

Foclóirín

beithíoch: “beast; cattle (in the plural)”. Note the plural is variously given as beithígh and beithíocha in this work, with the former usage adopted in the CO.

Canaanach: “Canaanite”.

cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish. Also note the plural here, cineacha, where the CO has ciníocha.

cúl: “back”. Cúl a thabhairt le rud, “to forsake something, or turn aside from it”. Do chúl a thabhairt ar dhuine, “to turn your back on someone”.

díbheirg: “wrath, vengence”, originally written díbhfeirg, which makes the derivation from fearg clearer. Pronounced /dʹi:’vʹerʹigʹ/.

fágaim, fágáilt/fágaint: “to leave”, or fágaim, fágáil in the CO. D’fhágadh san, “that meant…”

fosaíocht: “grazing”.

glúin: “knee; generation”. The traditional nominative glún has been replaced by the dative glúin in Cork Irish; PUL is on record as stating he had never heard glún in the nominative. B’é an naoú glúin é ó Naoi anuas, “he was the ninth generation down from Noah”.

móraim, móradh: “to magnify, exalt”.

múchaim, múchadh: “to stifle, suffocate”. Múchta i bpeacaíbh, “up to their necks in sin”.

ollmhaitheas: “wealth, luxury”, pronounced /olə-vɑhəs/.

seilbh: “possession, occupancy”.

stoc: “stock, cattle”. The genitive is spelt stuic here, where the CO has stoic; the spelling is preserved as it shows the pronunciation accurately.

taithneann: taitníonn in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/.

tréad: “flock, herd”. The plural here is tréadta, where tréada stands in the CO.

tugtha do: “given to, dedicated to”, pronounced /tukə/. Also found as tabhartha do in Cork Irish.

Úr na gCaldéach: Ur of the Chaldees.

IX.

Meascadh Úrlabhra.

Bhíodar go léir ag obair ar a ndícheall agus fuadar árd fúthu, agus fé mar a bhí an túr ag dul in aoirde bhí an fuadar ag dul i ndéine agus an fonn chun na hoibre ag dul i neartmhaire, agus tuilleadh daoine ag luí isteach san obair in aghaidh an lae. In inead aon tuirse ’ theacht orthu is amhlaidh a bhí flosc agus dásacht ag méadú orthu agus an obair féin ag cur misnigh orthu agus iad ag cur misnigh ar a chéile. Fé dheireadh, i lár an fhuadair agus an mhisnigh, do thit ní míorúilteach amach dóibh. Tháinig rud éigin ar a gcainnt i dtreó ná tuigeadh duine acu cad ’deireadh duine eile acu! Do labhradar airís agus airís eile lena chéile. Ní raibh aon mhaith ann. Nuair ’ iarradh saor rud ní fheidir an fear fritheálmha cad a bhíodh uaidh. Nuair a thugadh an fear fritheálmha freagra ní thuigeadh an saor an freagra. Do stadadar ag féachaint ar a chéile ar feadh tamaill. Dheineadar iarracht airís ar chainnt lena chéile. Bhí an tarna hiarracht níba dhona ná an chéad iarracht má b’fhéidir é. Is amhlaidh a bhí an meascán mearaí ag dul in olcas eatarthu. B’éigin dóibh éirí as an obair. “Bhí,” mar adeir an file, Seán Ó Conaill, “teanga fé leith i mbéal gach éinne.” Bhíodar ’na mbuínibh fé leith. Do thuigeadh muíntir gach buíne a chéile, ach ní thuigeadh lucht buíne acu aon fhocal ó lucht buíne eile. B’éigin do sna buínibh imeacht óna chéile. Do ghoibh gach duine leis an mbuín ’nar thuig sé a gcainnt. Níor fhéad aon bhuíon acu cómhluadar ná cómhobair a dhéanamh le haon bhuín eile. Thug buíon acu aghaidh soir agus buíon agaidh siar, buíon aghaidh ó thuaidh agus buíon aghaidh ó dheas agus ar an gcuma san do scaipeadh iad fé cheithre hárdaibh an domhain, agus d’fhan an obair mar a fágadh í.

Babel a tugadh mar ainm ar an dtúr. Ciallaíonn “Babel” meascán mearaí, nú cur thrí chéile. Ní gan fáth a tugadh an ainm. Do chuir an meascadh úrlabhra úd meascán mearaí agus cur thrí chéile i gceart ar an muíntir a bhí ag déanamh an túir, agus níor bhréag túr Bhabel a thabhairt air.

Míorúilt mhór ó Dhia ab ea an meascadh úrlabhra san. Dhá mhíle blian ’na dhiadh san, nú mar sin, do dhein Dia mírúilt mhór eile úrlabhra. Tá difríocht idir an dá mhíorúilt. Do chuir an chéad mhíorúilt daoine do thuig cainnt a chéile ó chainnt a chéile do thuiscint. Do chuir an tarna míorúilt ar chumas na nAspal agus na ndeisceabal cainnt do labhairt agus do thuiscint nár thuigeadar agus nár labhradar riamh roimis sin. Do chuir an chéad mhíorúilt scaipeadh agus fán ar dhaoine a bhí a cur a dtoile féin i gcoinnibh toile Dé agus ag déanamh oibre nár thoil le Dia a déanfí. Do chuir an tarna míorúilt ar chumas na nAspal agus na ndeisceabal, na gínte ’ bhí scaipithe ar fán ó Dhia do thabhairt chun Dé, glaoch orthu as a gcainnt féin, as an gcainnt ab fheárr a thuigfidís, agus iad do bhailiú isteach san Eaglais, isteach sa túr a chuir Críost suas chun na cine daonna do thabhairt slán ó dhíle an pheaca. Do chuir an chéad mhíorúilt cosc le túr Bhabel, an túr ná féadfadh choíche dul chómh hárd leis an spéir, pé saothar a déanfí air ná pé ealaí do himreófí air. Do chabhraigh an tarna míorúilt le túr Chríost, túr na hEagailse, do chur suas, an túr a deineadh chómh hárd, ní hamháin leis an spéir ach le ríocht na bhflaitheas féin, an túr atá ’na dhíon agus ’na chosnamh don chine daonna agus ná féadfaidh díle an pheaca é ’ leagadh go deó, marab ionann agus an túr úd Bhabel go leagfadh díle uisce é, nú luascadh talún, pé neart ná pé téagar a bheadh ann.

Is é túr Bhabel túr an éithigh, túr an uabhair, túr na heasúmhlaíochta, an túr ’na bhfuil sé de chrann agus de mhí-ádh air nách féidir dá mhuíntir aigne a chéile do thuiscint. Nuair a labhrann duine acu ní hí an chiall a bhíonn in aigne do chítear ’na chainnt ach ciall a bhíonn buin-ois-ciúnn ar fad léi. Is é túr Chríost túr na fírinne, agus tuigid a mhuíntir aigne a chéile mar ’ thuigid siad cainnt a chéile.

Foclóirín

aghaidh: “face”, pronounced /əigʹ/. Aghaidh a thabhairt (ar), “to make for, head for”.
áird: “direction”. Fé cheithre hárdaibh an domhain, “to the four winds, in all directions”. I’m not sure precisely why it is fé; if anyone has a view on this, I would like to know it!
aspal: “apostle”.
buin-ois-ciúnn: “upside down, awry”, or bunoscionn in the CO. Buin-ois-ciúnn le, “at variance with, contrary to”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/.
cómhluadar: “company, society”. Cómhluadar a dhéanamh le duine, “to associate with someone”.
cómhobair: “cooperation, work in common”. Note that cómh- usually prefixes an n to a vowel in Cork Irish, but I don’t have any direct evidence as yet of the pronunciation of this word.
crann: “tree”, but also “lot, fate”, especially a bad lot or fate. Bhí sé de chrann orthu, “they had the misfortune to (whatever)”.
cuirim, cur: “to put”. Rud a chur ar dhuine, “to force someone to do something”. Duine a chur ó rud a dhéanamh, “to put someone off of doing something, or prevent him from doing it”.
cur thrí chéile: “confusion”, or cur trí chéile in the CO, pronounced /kur hrʹi: xʹe:lʹi/.
dásacht: “daring, audacity”.
déine: “vehemence, intensity”. Ag dul i ndéine, “becoming more intense”.
deisceabal: “disciple”.
díon: “roof”, or, by extension, “shelter”.
dona: “wretched, unfortunate”.
eaglais: “church”. The genitive is traditionally eagailse where the CO has eaglaise. Shán Ó Cuív’s transcription in leitiriú shímplí indicate a pronuncation /ɑgilʹʃi/, but I suspect an epenthetic vowel is possible after the l.
ealaí: “art, skill”, or ealaín in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
easúmhlaíocht: “disobedience”.
éitheach: “falsehood”.
fán: “wandering, vagrancy”. Ar fán ó Dhia, “going astray from God”.
feadar: “know, wonder”, usually used in the negative. While this verb is spelt ní fheadair sé in both the present  and past tense meanings in the CO, there was traditionally a distinction between ní fheadair sé, present tense, and ní fheidir sé, past tense, pronounced /nʹi: edʹirʹ ʃe:/.
fé leith: “separate”, or faoi leith in the CO.
flosc: “eagerness, zest”.
fonn: “desire, inclination, urge”.
fuadar: “rush, activity”. Fuadar a bheith fé dhuine, “to be in a rush, busily engaged in something”.
gabhaim, gabháil: “to go” (and many other meaning). The preterite, spelt ghabh in the CO, is edited as ghoibh here, pronounced /ɣovʹ/.
gínte: “heathens, pagan peoples”. This word is the plural of gin, “birth, foetus”, but is found in the plural in the meaning of “heathens”.
imrim, imirt: “to play”, or imrím, imirt in the CO. Rud a dh’imirt air, “to bring something to bear on it, to apply something to it”. I have found attestion of the first conjugation for this verb in PUL’s works in the present (imreann) and preterite (d’imreas), but the future and conditional forms have the second conjugational endings (imreód, imreóinn, and, as here, imreófí). Also note the epenthetic vowel between the m and the r: /imʹirʹimʹ, imʹirtʹ/.
leagaim, leagadh: “to fell or bring down”, or leagaim, leagan in the CO.
luascadh talún: “earthquake”.
mara: “if not”, or muna in the CO. Both mara and mura are found in PUL’s works. Mara becomes marab in copular usage before a vowel. Marab ionann agus, “unlike”.
mearaí: “bewilderment”.
meascaim, meascadh: “to mix”. Meascadh úrlabhra, “confusion of tongues”.
meascán: “muddle”. Meascán mearaí, “bewilderment”.
míorúilt: “miracle”, pronounced /mʹi:’ru:hlʹ/.
mí ádh: “bad luck”, pronounced /mʹi:’ɑ:/. Bhí sé de mhí-ádh orthu, “they had the bad luck to (whatever)”.
míorúilteach: “miraculous”.
misneach: “courage”. Misneach a chur ar dhuine, “to encourage someone”.
neartmhaire: “strength”. Ag dul i neartmhaire, “getting stronger”.
níos: “more”. Note the past tense form níba, which is not used in the CO.
nú mar sin: “or thereabouts”.
olcas: “badness”. Ag dul in olcas, “getting worse”.
pé: “whatever”. Pé téagar a bheadh ann, “however strong or substantial it might be”.
saor: “craftsman”.
scaipim, scaipeadh: “to scatter”.
Seán Ó Conaill: the seventeenth-century bishop of Kerry and poet of this name, who wrote Tuireamh na hÉireann (“the Dirge of Ireland”). The reference here is to stanza 15, although the quotation is not exact. The original was bhí caint fo leith a m-béal gach aen-ne.
tarna: “second”, or dara in the CO.
téagar: “bulk, substance, strength”.