Cork Irish

Caibideal a Deich.

Nicodémus, Antipas, Heródias, Macheronte.

Is léir gur dhein an Slánaitheóir mórán míorúiltí i gcathair Ierúsaleim tar éis an ghnímh úd a dhein sé ar na díolthóiríbh agus ar na ceannaitheóiríbh nuair a dhíbir sé iad amach a cúirtibh an teampaill. D’iarr na Iúdaígh cómhartha údaráis air. Duairt sé leó go raibh cómhacht aige, cómhacht a chuirfeadh suas an teampall in aon trí lá amháin dá leagaidís é. Do thaispeáin sé dhóibh go raibh cómhachta móra aige, cómhachta nár iarradar in aon chor air a thaispeáint. Is léir an méid sin ón bhfocal aduairt duine acu leis go luath ’na dhiaidh san. Nicodémus ab ainm don duine sin.

Duin’ uasal creidiúnach ab ea an Nicodémus san. Fear saibhir ab ea é. Bhí sé ag féachaint ar an sciúrsáil úd a fuair na díolthóirí agus na ceannaitheóirí amach as na cúirtibh. Gan amhras bhí sé láithreach nuair a tháinig an bhuíon úd de sna huaislibh a d’iarraidh cómhartha an údaráis ar an Slánaitheóir. D’airigh sé an iarraidh agus d’airigh sé an freagra; “leagaidh ar lár an teampall so agus cuirfeadsa suas arís é in aon trí lá amháin.” Ní miste dhúinn a chreidiúint go mb’fhéidir go raibh daoine naofa éigin ag éisteacht leis an bhfocal san agus gurbh é toil an tSlánaitheóra gaoth bheag éigin do leogaint isteach ’na n-aigne den bhrí bhunaidh a bhí leis an gcainnt sin. Agus b’fhéidir go raibh daoine ag éisteacht leis an bhfocal agus, bíodh nárbh é a thoil naofa aon ghaoth den bhrí sin do leogaint chúthu, gur leog sé dhóibh a thuiscint go raibh sa chainnt brí éigin doimhinn nárbh fhéidir dóibh a thuiscint. Agus b’fhéidir go raibh Nicodémus ar dhuine acu san. Bhí sé ar dhuine de sna huaislibh ab aoirde de sna Fairisíneachaibh. Bhí sé ana-léannta, ana-thuisceanach. Duine den tSanhedrim ab ea é. B’í an tSanhedrim an chúirt ab aoirde. Ní raibh aon athghairm óna breitheannaibh.

Theastaigh ó Nicodémus teacht chun cainnte leis an bhfear san a bhí ag déanamh na míorúiltí go léir. Ní leogfadh eagla dho teacht sa lá. Tháinig sé san oíche. Ní miste dhúinn stad agus a dh’fhiafraí cad é an t-eagla ’ bhí air. Cad fé ndeár an t-eagla? Priúnsa i measc na bhFairisíneach ab ea é. Cad ’na thaobh nár tháinig sé go dána i lár an lae? Níor tháinig. Bhí an t-eagla air. Cad ’na thaobh do teacht in aon chor más ea? Sid é an freagra. Duine fónta ab ea é. Bhí grásta Dé dhá tharrac chun Íosa. Ach bhí ’ fhios aige go raibh fuath ag formhór na n-uasal eile d’Íosa. Go raibh scorn orthu é ’ dh’admháil mar gheall ar gan é ’ bheith ’na rí uasal mar ba cheart an Messiah ’ bheith, dar leó. Bhí eagla air teacht chun cainnte le hÍosa i lár an lae, os cómhair na poiblíochta, sara mbeadh na huaisle eile ag magadh fé.

Tháinig sé san oíche chun an tí ’na raibh an Slánaitheóir ’na chónaí. Bhí grásta an tSlánaitheóra dhá tharrac chun an tí agus bhí an t-eagla roimis an magadh dhá tharrac siar. Ach bhí an oíche dorcha. Bíd na oícheanta ana-dhorcha san áit sin uaireanta. Níor bhaol go bhfeicfí é. Níor bhaol do an magadh agus tháinig sé. Níor mhór do, chómh luath agus ’ tháinig sé, a dh’ínsint cad a thug sé. Níor mhór do a ghnó a dh’ínsint. Gan amhras do thrácht sé ar dtúis ar chuid de sna míorúiltíbh a bhí ag an Slánaitheóir á dhéanamh coitianta an uair sin. Míorúiltí uathásacha ab ea iad. Thugadh sé radharc do sna dallaibh chómh tiubh agus d’iarraidís air é. Do leighiseadh sé na lobhair. Thugadh sé éisteacht do dhaoinibh a bhíodh chómh bodhar leis an gcloich. Na daoine go mbíodh na deamhain i seilbh iontu do díbreadh sé na deamhain astu, gan aon trioblóid ach le gníomh a thoile naofa. Na daoine a bhíodh marbh deireadh sé leó éirí agus d’éirídís, gan aon ríghneas, gan aon chruatan saothair, ach láithreach, le fuaim an fhocail, le gníomh a thoile naofa. Ag déanamh na míorúiltí sin do, bhí sé coitianta ag trácht leó ar an ní ar a dtugadh sé “Ríocht Dé.”

Gan amhras, nuair a bhí Nicodémus ag cainnt leis do thrácht sé ar na míorúiltíbh sin go léir agus dhein sé iúnadh dhíobh, mar bhíodar iúntach éagsamhlach thar aon ní dá bhfeacthas riamh san áit sin ná in aon áit eile. Bhí Nicodémus léannta. Bhí eólas aige ar sheanchas na tíre sin na nIúdach agus ar sheanchas na dtíortha eile go léir mórthímpall, agus pé faid siar a ragadh sé in sna haimsiribh ársa ní fhéadfadh sé aon tuarascbháil a dh’fheiscint ar aon ghníomharthaibh de shaghas na míorúiltí sin a bhí ag Íosa Críost á dhéanamh i gcathair Ierúsaleim an uair sin.

Tar éis na cainnte sin, nú tar éis mórán cainnte eile, b’fhéidir, dá sórt, tháinig sé chun an scéil a bhí ag déanamh buartha dho. Bhí sé ag éisteacht go minic, gan amhras, leis an Slánaitheóir ag trácht, tar éis míorúilt mhór éigin a bheith déanta aige, ar “Ríocht Dé,” agus ag trácht ar an aithghiniúint nárbh fholáir a dhéanamh ar an nduine sara bhféadfadh sé “Ríocht Dé” a dh’fheiscint. Mara raibh Nicodémus ag éisteacht le cainnt den tsórd san ón Slánaitheóir bhí daoine eile ag éisteacht leis an gcainnt agus d’ínseadar an chainnt do. Pé’r domhan é bhí an chainnt ag déanamh buartha dho agus cheap sé ’ fhios a dh’fháil ón Slánaitheóir féinig cad é an brí a bhí leis an gcainnt. Nuair a tháinig an t-am chuige duairt sé an focal so:—

“A Rabbí, is eól dúinn gur ó Dhia tháinís-se chúinn chun bheith id oide againn agus chun fírinní ‘Ríochta Dé’ do theasgasc dúinn. Ní fhéadfadh aon duine na míorúiltí sin a dheineann tusa do dhéanamh gan Dia ’ bheith leis agus cómhacht ó Dhia ’ bheith aige. Tá san deimhnitheach. Ba mhaith liom, a Rabbí, led thoil go neósfá dhom cad ’tá ag duine le déanamh chun go gcuirfeadh sé ‘Ríocht Dé’ in áirithe dho féin. Tá an chómhacht agat agus is cómhacht ó Dhia í. Ó thug Dia dhuit an chómhacht thug sé dhuit, gan amhras, cumas ar an bhfírinne ’ dh’ínsint dúinn i dtaobh cad ’tá le deanamh againn chun Ríochta Dé ’ dh’fháil.”

Ar chainnt den tsórd san is ea ’ thug an Slánaitheóir an freagra, “Chun Ríochta Dé ’ dh’fháil ní foláir aithghinúint a dhéanamh ar an nduine.”

Gan amhras, nuair ’ airigh Nicodémus an focal “aithghinúint” do leath a shúile air. Ansan do chuir an Slánaitheóir an deimhniú ar an bhfocal, agus duairt sé:— “Go deimhin deimhin adeirim leat mara mbéarfar an duine an tarna huair ní féidir do Ríocht Dé a dh’fheiscint!” Ansan duairt Nicodémus, “Conas ab fhéidir go mbéarfí duine agus é ’na sheanduine! An amhlaidh ’ fhéadfadh sé dul isteach arís i mbroínn a mháthar agus teacht ar an saol an tarna huair!”

Ansan b’é toil an tSlánaitheóra an chainnt d’athrú beagán do Nicodémus. Le ceart níor ghá an chainnt d’athrú mar b’fhuiriste d’éinne a thuiscint, agus ba rófhuiriste do Nicodémus a thuiscint, nách ag trácht ar dhuine do dhul isteach arís i mbroínn a mháthar a bhí an Slánaitheóir; go raibh sé ag trácht, i gcéill dhiamhar, fhigiúrtha, ar aithghiniúint éigin sprideálta. Fear léannta ab ea Nicodémus. Bhí ’ fhios aige go maith nách ar ghiniúint fola agus feóla do labhair an Slánaitheóir. Ach bhí mianach an Iúdaigh ann, agus bíodh nár dhrochdhuine é, níor fhéad sé gan an drochmhúineadh do leogaint amach. Ach bhí an Slánaitheóir trócaireach. Níor chuir sé suím sa drochmhúineadh. D’athraigh sé an chainnt agus duairt sé:— “Go deimhin deimhin adeirim leat, mara n-aithghintear duine ó uisce agus ón Sprid Naomh ní féidir é ’ dhul isteach i Ríocht Dé. An ní a gintear ón bhfeól is feóil é, agus an ní a gintear ón Sprid is sprid é. Ná dein iúnadh dhe go nduairt leat; Ní foláir go mbéarfar sibh an tarna huair. Gluaiseann an Sprid pé treó is áil leis. Cloiseann tú a ghuth ach ní heól duit cá dtagann sé ná cá ngabhann sé. Sin mar atá ag gach duine a gintear ón Sprid.”

Ba cheart do Nicodémus bheith sásta leis an méid sin. Do míníodh go soiléir do an chiall sprideálta ’nar ghlac an Slánaitheóir an focal “gintear.” Ní raibh sé sásta. Ní hea ach níor chreid sé an chainnt sa chéill sprideálta. Do thuíll sé focal cruaidh do féin leis an ndíchreideamh san. “Conas is féidir na nithe sin a bheith amhlaidh?” ar seisean, díreach mar aduairt Sacarias leis an aingeal Gabriél. Níor chreid sé go bhféadfadh “na nithe sin ’ bheith amhlaidh” nuair nár fhéad sé a thuiscint conas ’ fhéadfaidís bheith amhlaidh. Ansan fuair sé an focal cruaidh a thuíll sé. Deir Eóin sa tSoíscéal: Duairt Íosa leis dhá fhreagradh. “Is oide in Israél tusa agus ní heól duit na nithe sin!” ’Sé sin le rá, éinne go mbeadh an t-eólas ceart aige do thuigfeadh sé conas mar a taispeánadh roim ré, sa Tumna Sean, i bhfigiúiríbh, nithe a bhí le teacht dáiríribh sa Tumna Nua.

Ansan, bíodh go nduairt an Slánaitheóir an focal cruaidh do lean sé ag tabhairt an teagaisc do Nicodémus. “Go deimhin deimhin adeirim leat,” ar seisean, “an ní atá ar eólas againn is é adeirimíd, agus an ní a chonacamair is air a dheinimíd fianaise, ach ní ghlacann sibh ár bhfianaise. Má ínseas nithe saolta dhíbh agus ná creideann sibh me, conas a chreidfidh sibh me má ínsim nithe neamhaí dhíbh? Agus níor chuaigh éinne suas ar neamh ach an t-é a tháinig anuas ó neamh, Mac an Duine atá ar neamh. Agus fé mar a dhein Maois an t-athair nímhe do chur in áirde sa bhfásach, sin mar a caithfar Mac an Duine do chur in áirde; i dtreó, gach duine a chreidfidh ann ná caillfí é, ach go mbeadh beatha shíoraí aige.”

Déarfadh duine áirithe gur ar an ngaoith a labhair an Slánaitheóir nuair aduairt sé:— “Gluaiseann an Sprid pé treó is áil leis,” óir is ionann “spiritus” agus “gaoth” agus is ionann an focal Gréigise “pneúma,” agus “gaoth”, Ach measaim gur cruinne breithiúntas na ndaoine adeir gur ar an Sprid Naomh a bhí an Slánaitheóir ag trácht. Bhí sé díreach tar éis a mhíniú do Nicodémus gur ó uisce agus ón Sprid Naomh a bheadh an aithghinúint ar ar thrácht sé. Ansan do thrácht sé dho ar conas a dh’oibríonn an Sprid Naomh a ghrásta i gcoínsias an duine. Tugann an Sprid Naomh a chogar do choínsias an duine nuair ná bíonn coinne leis. Ní bhíonn ’ fhios ag an nduine “cá dtáinig an cogar ná cá ngabhann sé,” bíodh go gcloiseann an duine an cogar. Agus bíodh ná bíonn ann ach cogar ana-chiúin, ana-réidh, cuireann an cogar san scannradh i gcroí an duine uaireanta. Is féidir don Sprid Naomh obair a dhéanamh ná féadfadh fuil agus feóil a dhéanamh in aon chor. Dá bhrí sin níor ghá do Nicodémus aon iúnadh ’ bheith air mar gheall ar an aithghiniúint; tá ar chumas an Sprid Naoimh aithghiniúint a dhéanamh ar an nduine agus an aithghiniúint sin a bheith níos iúntaí inti féin, agus níos cómhachtaí, ná aon rud i bhfuirm na haithghiniúna ar ar chuímhnigh Nicodémus.

Do chas an Slánaitheóir easpa eólais le Nicodémus. “Oide in Israél is ea thusa agus gan eólas ar na nithibh seo agat!” Cad iad na nithe? Conas mar a thugann an Sprid Naomh a chogar do choínsias an duine. Bhíodh na Iúdaígh i gcónaí ag scrúdú na Scríbhinne Diaga. Tá an Bíobla Sean lán suas den chogarnach san an Sprid Naoimh. Cad ’tá i sailmibh Dháibhid ar fad ach an chogarnach san! Bhí an Bíobla Sean de ghlanmheabhair ag na Fairisínigh. Fairisíneach ab ea Nicodémus; b’olc uaidh, dá bhrí sin, gan an focal úd i dtaobh cogarnaí an Sprid Naoimh a thuiscint.

Bhí eólas maith ag Nicodémus ar an rud úd aduairt Dia le Maois a dhéanamh i dtaobh na n-athrach nímhe. Bhí an scéal go léir de ghlanmheabhair aige. Conas mar a bhí na Iúdaígh amu’ sa ghainmheach uaigneach thirim agus iad buailte amach le tuirse, agus an brothall agus an tart dhá marú, agus conas mar a thosnaíodar ar ghearán i gcoinnibh Mhaoise agus i gcoinnibh an Tiarna Dhia, mar gheall ar iad a thabhairt amach riamh as an Éigipt, mar a raibh na corcáin feóla acu, a ndóthain le n-ithe acu pé trioblóidí eile a bhí orthu. Bhí ’ fhios aige conas mar a chuir an Tiarna na piastaí maraitheacha chúthu, na haithreacha nímhe. Bhí na piastaí nímhe sin dhá marú. Nuair a bheireadh piast acu san ar dhuine théadh an nimh ó fhiacal na péiste isteach i bhfuil an duine agus gheibheadh an duine bás. Nuair a bhí roinnt acu marbh do screadadar ar Mhaois dhá iarraidh air a ghuí ’ chur suas chun an Tiarna agus a iarraidh air maitheamh dóibh agus na piastaí nímhe do thógaint uathu. Duairt an Tiarna le Maois piast phráis a dhéanamh agus an phiast phráis do chur in áirde ar rud éigin i dtreó go bhféadfadh gach éinne í ’ dh’fheiscint. Ansan, gach éinne go gcuirfeadh piast nímhe fiacal ann ná raibh aige le déanamh ach féachaint ar an bpéist phráis agus go leighisfí é. Do dhein Maois an ní sin. Do cuireadh an phiast phráis in áirde ar rud éigin agus ansan, nuair a bheireadh piast nímhe ar dhuine d’fhéachadh an duine uaidh ar an bpéist phráis agus do leighistí an chneadh láithreach.

Bhí an scéal san de ghlanmheabhair ag gach aon Iúdach. Do cimeádadh an phaist phráis sin ar feadh i bhfad tar éis na n-Israélíteach a theacht isteach sa talamh naofa.

Samhaltas ab ea an phiast phráis sin ar á Slánaitheóir. Do cuireadh an phiast phráis in áirde, amu’ san uaigneas, fé mar a cuireadh ár Slánaitheóir in áirde ar chrann na cruise. Ní raibh aon nimh sa phéist phráis, ach do leighiseadh ón nimh an duine a dh’fhéach uirthi. Ar an gcuma gcéanna, ní raibh aon pheaca ar an Slánaitheóir, ach do leighis sé an chine daonna ón bpeaca. D’fhéach an duine an uair úd ar an bpéist phráis agus do leighiseadh é ó nimh na péiste. Féachann an Críostaí anois, le creideamh, agus le haithrí, ar íomhá Chríost ar an gcruis, agus leighistear an Críostaí sin, nuair a tugtar an aspalóid do, ó nimh an pheaca.

Bhí scéal na péiste práis de ghlanmheabhair ag an scoláirthe uasal san Nicodémus, ach measaim go raibh roinnt iúnadh air, agus roinnt uatháis, nuair ’ airigh sé an focal: “Mar a dhein Maois an t-athair nímhe do chur in áirde sa bhfásach, sin mar a caithfar Mac an Duine do chur in áirde.” Níor labhair sé aon fhocal eile. D’éist sé go ciúin leis an gcuid eile den chainnt aduairt an Slánaitheóir an uair sin: “Do ghráigh Dia an domhan (.i. an chine daonna) chómh mór san gur thug sé uaidh a Aon-Mhac Féin, i dtreó, gach duine a chreidfeadh ann ná caillfí é, ach go mbeadh beatha shíoraí aige.”

Níor labhair Nicodémus a thuilleadh. Bhí a dhóthain mór le déanamh ag á aigne, agus é ag éisteacht leis an gcainnt agus a aigne ag breithniú ar an gcosmhalacht iúntach a bhí idir an bpéist phráis in áirde ansúd sa bhfásach agus an tslí ’na raibh “Mac an Duine le cur in áirde” chun na ndaoine do shaoradh ó nimh an pheaca. B’fhéidir nár thuig sé an scéal i gceart. Ach b’fhéidir, áfach, gur thug an tÉ a bhí ag rá na cainnte solas do chun na cainnte do thuiscint. Níl aon fhocal den chainnt aduairt an Slánaitheóir an uair sin ná fuil abhar machnaimh ann do dhuine, i gcaitheamh a shaeil go léir dá maireadh sé míle blian. Do chuir Eóin Soíscéalaí an chainnt síos ’na leabhar dúinn agus níl bac orainn bheith dhá lé’ agus ag machnamh uirthi i gcónaí.

Bhí an chainnt sin déanta ag an Slánaitheóir le Nicodémus agus bhí na míorúiltí móra déanta aige i gcathair Ierúsaleim, na míorúiltí ar ar thrácht Nicodémus nuair aduairt sé: “Ní fhéadfadh éinne na nithe seo a dheineann tusa a dhéanamh gan Dia ’ bheith leis.” Bhí na míorúiltí sin déanta aige. Bhí muíntir Ierúsaleim ag féachaint air dhá ndéanamh. Níor chuireadar aon chor díobh chun é ’ ghlacadh, ná chun bheith ’na ndeisceabalaibh aige. Do lean a dheisceabail féin é aduaidh ó Ghaililí. Bhíodar san, leis, ag féachaint ar na míorúiltíbh a dhein sé i gcathair Ierúsaleim. Ní deirtear go dtáinig éinne de mhuíntir Ierúsaleim ’na dteannta mar dheisceabal. B’fhéidir go raibh eagla orthu “go gcáinfí iad.”

D’imigh sé féin agus na deisceabail a tháinig ó Ghaililí in éineacht leis agus thugadar aghaidh ó dheas ar thír Iúdéa. Talamh árd, garbh is ea talamh Iúdéa, lán de chnucaibh agus de ghleanntaibh, agus sruthána uisce ag rith trí sna gleanntaibh. De réir na gcúntaisí atá againn thug Íosa roinnt mhaith de bhliain i dtír Iúdéa an uair sin agus bhí sé ag baisteadh na ndaoine. Ní hé féin, áfach, a dheineadh an baiste. Thugadh sé údarás dá dheisceabalaibh chun é ’ dhéanamh. Fuair sé roinnt deisceabal i measc na gcnuc. Fuair sé aon deisceabal amháin sa chúinne thoir theas den tír sin, sa bhaile bheag ar a dtugtí Ceriot. Iúdás ab ainm don deisceabal san, agus Iúdás Isceriot a tugtí air, nú Iscariot; ní gá a dh’ínsint cérbh é sin, .i. an fear a dhíol é.

Bhí Eóin Baiste, i gcaitheamh na haimsire céanna san ag déanamh a bhaiste féinig, an baiste chun aithrí, lastuaidh san áit ar a dtugtí Sicem. Bhí an aimsir róthirim agus le neart an bhrothaill do thráigh an t-uisce san abhainn agus ní raibh déanamh an bhaiste róshaoráideach ann, mar is le duine ’ thumadh san uisce a deintí an baiste. Bhí fíoruisce go líonmhar mórthímpall ar Shicem agus is san áit sin a bhí Eóin ag baisteadh na ndaoine. Tráth éigin an fhaid a bhí san amhlaidh do thárla gur éirigh aighneas idir Iúdach éigin agus cuid de dheisceabalaibh Eóin. Dheallródh an scéal go nduairt an Iúdach gurbh fhearr baiste Chríost ná baiste Eóin agus dá chómhartha san féin go raibh an saol mór ag dul ag triall ar Chríost chun an bhaiste do ghlacadh uaidh. Bhí ’ fhios ag deisceabail Eóin gurbh fhíor an méid sin den scéal ar aon chuma, .i. go raibh na daoine go léir ag tabhairt aghaidh ar Chríost chun an bhaiste do ghlacadh uaidh. Dar leó, ní raibh san ceart. An máistir a bhí acu féin is é a thosnaigh ar dtúis ar na daoine do bhaisteadh chun aithrí. Na daoine a bhí ’na ndeisceabalaibh aige ó thosach níor cheart dóibh bheith ag imeacht uaidh agus ag dul i ndiaidh duine nár thosnaigh ar an mbaiste ’ dhéanamh go dtí le deiriní. Bhí fearg orthu. Bhí éad orthu. Thánadar i láthair Eóin agus ghearánadar na deisceabail sin a bhí ag imeacht uaidh. Chuireadar a ngearán isteach leis, ar an té a bhí dhá mbreith uaidh. Níor chóir bheith cruaidh orthu. Ní raibh aithne an uair sin acu ar an tÉ sin a bhí ag tarrac na ndeisceabal chuige féin. Do labhradar le hEóin:— “A Rabbí,” ar siad leis, “an té úd a bhí id fhochairse lastall den Iórdan agus gur dheinis an fhianaise dho, féach tá sé sin ag déanamh baiste agus táid na daoine go léir ag dul ag triall air.”

Gan amhras ó bhí an fhearg orthu is dócha go ndúradar mórán eile, ach níor chuir an Soíscéalaí síos ach an méid sin. Do thuig Eóin Baiste go maith cad a bhí orthu; go raibh fearg agus éad orthu. Do labhair sé leó go cneasta agus d’innis sé an fhírinne dhóibh. “Is fínnithe dhómhsa sibhse féin,” ar seisean, “go nduart, ‘Ní mise Críost, ach is amhlaidh a cuireadh mise roime Chríost amach,’” ’sé sin chun a dh’fhógairt don domhan go raibh Críost ag teacht agus chun a rá leis na daoine iad féin d’ollmhú i gcómhair Chríost.

Ansan do labhair sé leó cainnt ana-dhoimhinn ana-dhiamhar, i dtaobh “Céile” agus i dtaobh “banchéile,” agus i dtaobh “Cara” an Chéile, cainnt a bhain le Críost Mac Dé, agus leis an eaglais a bhí le teacht, agus le hEóin Baiste féinig. Bhí a dheisceabail ag éisteacht lena chainnt. Mheasadar go mbeadh fearg air nuair a neósfaidís do go raibh an tÉ eile úd ag baisteadh daoine, leis, agus go raibh an saol mór ag imeacht ag triall air. Níor thuigeadar an chainnt dhoimhinn dhiamhar a labhair sé, ach do thuigeadar go maith go raibh árdáthas air, in inead na feirge do cheapadar a bheadh air. Ansan, nuair aduairt sé an focal “Méadú is dual do súd. Laíodú is ea is dual dómhsa” chuaigh an scéal in aimhréidh orthu ar fad. Chuir sé scannradh orthu, áfach, nuair aduairt sé, “Tá grá ag an Athair don Mhac agus tá gach ní tabhartha isteach ’na láimh aige dho. An té, áfach, a dhiúltaíonn do chreidiúint sa Mhac ní fheicfidh sé an bheatha, ach tá fearg Dé socair air.”

Ba dheas a bhí an scéal ansan ag lucht an éada! Ní ínseann an Soíscéalaí cad a dheineadar ná cad ’ dúradar, ach is dócha gur innis Eóin dóibh cad ba cheart dóibh a dhéanamh i dtreó ná beadh “fearg Dé socair orthu,” agus is dócha gur dheineadar é.

Do thárla, tímpall na haimsire sin gur chuaigh Eóin Baiste ó thuaidh fan abhann Iórdain agus isteach i dtír Ghaililí. Bhí an uair sin ’na thetrarc ar Ghaililí, mac do Héród Mhór, agus Antipas ab ainm do. Do phós an tAntipas san, ar dtúis, iníon don rí Arétas, rí Phetra, in Arábia. Bhí mac eile ag Héród Mór agus Aristobulus ab ainm do, agus Mariamne ab ainm do mháthair an Aristobuluis sin, agus bhí iníon ag an Aristobulus san agus Heródias ab ainm di. Bhí mac eile ag Héród Mór agus Pilib ab ainm do. Do phós an Pilib sin Heródias, iníon a dhriothár. Bean bhreá ab ea Heródias. Bhí sí go hálainn agus go holc. D’imigh sí óna fear, ó Philib, agus chuaigh sí agus chónaigh sí, ’na leannán, ag Antipas. Ansan do dhíbir Antipas a bhean féinig, iníon Arétais, ar son Heródiais. Bhí iníon ag Heródias le Pilib sara dtáinig sé ag triall ar Antipas, agus Salóme ab ainm di.

Gnó gránna, náireach, scannalach, os cómhair na dútha, ab ea an gnó san go léir. Chómh luath agus ’ tháinig Eóin Baiste isteach i nGaililí do hínseadh an scéal go léir do. Chómh luath agus d’airigh sé an scéal do labhair sé agus ní go réidh ná go leathbhalbh a labhair sé. Duairt sé le hAntipas go raibh sé i gcoinnibh dlí Dé dho bean a dhriothár a bheith aige. Deir cuid de lucht an tseanchais gurb amhlaidh a tháinig scannradh ar Antipas nuair a fuair sé go raibh fearg ar mhuíntir Ghaililí go léir mar gheall ar an ndrochbheart a bhí déanta aige, agus gur tháinig sé ag triall ar Eóin chun dul ó fheirg na ndaoine. B’fhéidir go raibh an fhearg san orthu. Bhí ’ fhios acu go maith ná leogfadh Arétas in aisce le hAntipas an easonóir a thug sé dá inín. Agus bhí ’ fhios acu gur orthu féin a luífeadh díbheirg Arétais. B’fhéidir gur thuig Antipas dá dtagadh Arétas agus mórshlua aige go gcuirfeadh an fhearg a bhí orthu ’ fhéachaint ar mhuíntir Ghaililí páirt a ghabháil le hArétas agus leis an mbannrín. Do chuirfeadh san ’ fhéachaint air dul agus cómhairle ’ dh’iarraidh ar Eóin Baiste.

Deir tuilleadh de lucht an tseanchais nár fhan Eóin Baislte le Antipas do dhul ag triall air, ach go dtáinig sé féinig go dtí an tigh ag triall ar Antipas agus go nduairt sé leis suas lena bhéal, go gcaithfeadh sé Heródias do chur uaidh abhaile chun a fir féinig nú go dtiocfadh fearg Dé air agus go ndéanfadh fearg Dé díoltas poiblí air mar gheall ar an scannal poiblí. Níor ghnáth le hEóin Baiste labhairt go réidh nuair a bhíodh íde nú aghaidh bhéil aige le tabhairt ar dhrochghníomharthaibh nú ar lucht na ndrochghníomh a dhéanamh. Duairt sé go daingean le hAntipas go gcaithfeadh sé Heródias do chur uaidh. Do ghlac Antipas go réidh é. Bhí Heródias ag éisteacht leis. Mara raibh sí láithreach os cómhair a shúl bhí sí i bhfolach ag faire féachaint cad ’ déarfadh sé. Gan amhras bhí sí ar buile. Bhí sí sin ’na namhaid mharaitheach ag Eóin Baiste as san amach. Bhí namhaid nárbh í ag Eóin Baiste leis, lán cathrach díobh. Bhí an Sanhedrim go léir ’na namhdaibh aige. Níorbh fhada gur thug Heródias cúntas cruínn dóibh ar an aghaidh bhéil a thug Eóin ar Antipas. Do thuig uaisle an tSanhedrim , an rud nár fhéadadar féin a dhéanamh nuair a chuadar ag triall air go bruach abhann Iórdain agus nuair a thug sé “síolrach athrach nímhe” orthu, go mb’fhéidir go bhféadfaidís é ’ dhéanamh trí Antipas agus trí Heródias. Do cuireadh an t-uisce-fé-thalamh ar bun. Níorbh fhéidir baint le hEóin Baiste an fhaid a bheadh na daoine go léir ’na thímpall. Do faireadh uain agus aimsir. Do fuaradh an chaoi. Do rugadh ar Eóin Baiste agus do cuireadh isteach i bpríosún é.

Ínseann Ióséphus cad é an saghas an príosún. Carcair dhaingean ar bhárr cnucáin ar bruach na mara mairbhe ab ea an charcair. Carraig árd ab ea an cnucán, agus carraigreacha móra garbha mórthímpall air agus na carraigreacha san lán de phollaibh agus de phluaiseannaibh móra doimhne, i dtreó nárbh fhéidir dul i ngaire an phríosúin ar aon taobh ach amháin díreach mar a raibh an cosán isteach chuige. Agus an cosán san caol agus é cosanta go maith. An Macheronte an ainm a bhí ar an ndaingean san. Bhí tigh cónaithe air leis, in aice an phríosúin. Do chaitheadh Antipas féinig tamall ’na chónaí sa daingean uaireanta. Agus bhí cead ag Eóin labhairt lena dheisceabalaibh nuair ba mhaith leó dul chun cainnte leis. Thagadh Antipas go dtí an áit chómh maith leis na deisceabail, agus dheineadh sé a lán cainnte le hEóin. Bhí ’ fhios aige gur dhuine naofa é agus gur ar son an chirt agus ar son na fírinne do labhradh sé, agus ná raibh aon bheann aige ar shaibhreas ná ar mhaitheasaíbh saolta. D’éisteadh sé lena chainnt agus uaireanta do thuigeadh sé gur mhaith í a chómhairle agus do ghlacadh sé an chómhairle agus dheineadh sé beart dá réir. Thug Heródias fé ndeara go raibh san amhlaidh. Do buaileadh isteach ’na haigne ná stadfadh an cómhairliú eatarthu go dtí go gcuirfeadh Eóin ’ fhéachaint ar Antipas í ’ dhíbirt. Bhíodh sí ag déanamh gach aon díchill chun Eóin do chur chun báis. Deir cuid den lucht seanchais go raibh Antipas dhá chosaint uirthi, “go raibh sé dhá chimeád,” an focal atá ag Marcus, vi. 20.

B’fhéidir go raibh Antipas dhá chosaint ar Heródias, ach más ea bhí dhá chúis aige leis an gcosaint. Duine naofa ab ea Eóin agus dá olcas é Antipas bhí an t-eagla dhá chosc ar aon dochar a dhéanamh don duine naofa. Bhí cúis eile aige i dteannta na cúise sin chun gan baint le hEóin. Bhí eagla na ndaoine air. Bhí an urraim rómhór ag na daoine d’Eóin agus bhí eagla ar Antipas, dá dtugadh sé aon anchor d’Eóin go n-éireódh na daoine ’na choinnibh. Dá n-éiríodh na daoine ’na choinnibh b’fhéidir go ndéanfadh na Rómhánaigh an rud a dheineadar le Héród eile tamall roimis sin, nuair a phós Archelaus bean a dhriothár, an rud céanna díreach a bhí déanta an uair sin ag Antipas.

Foclóirín

abhar: ábhar in the CO. WM Irish distinguishes between abhar (originally spelt adhbhar, now pronounced /aur/), “material”, and ábhar (sometimes written ádhbhar, pronounced /ɑ:vər/), “amount”. Abhar machnaimh, “food for thought, cause/material for reflection”.
aghaidh bhéil: “a scolding”.
aimhréidh: “entanglement”, pronounced /əi’rʹe:gʹ/. Dul in amhréidh, “to get tangled, confused”.
aithghinin, aithghinúint: “to regenerate; regeneration, rebirth”, pronounced /a-’jinʹimʹ, a-ji’nʹu:ntʹ/.
anchor: “ill-treatment”, pronounced /’ɑn’xor/.
Arétas: Aretas IV Philopatris, king of the Nabataeans. His daughter, Phasaelis, was the first wife of Herod Antipas.
Aristobulus IV: Aristobulus IV, a Judaean prince, son of Herod the Great and Mariamne and father of Herodias. He was strangled in 7 BC by his father on suspicion of treason.
ársa: “ancient”.
aspalóid: “absolution”.
athghairm: “recall, repeal”. This word is clearly used in the sense of “appeal against a judgment/verdict” here. Achomharc is the word used in the CO in this meaning.4
banchéile: “wife, bride”.
cáinim, cáineadh: “to condemn, disparage”.
carcair: “prison, jail”.
Ceriot: Kerioth, a town in Judaea that Judas Iscariot may have come from.
cneadh: “wound”, or cneá in the CO. Possibly pronounced /knʹah/ with a short vowel.
cogarnach: “act of whispering”. It is worth pointing out that these feminine verbal nouns in -ach all decline the dative when used with ag (ag cogarnaigh), but do not decline the dative in PUL’s works when used as ordinary nouns (den chogarnach).
coínsias: “conscience”, pronounced /ki:nʃəs/.
dáiríríbh: “actually, really”, or dáiríre in the CO. Teacht dáiríribh, “to come true”, is not given in dictionaries and may reflect English influence.
deiriní: “lateness”, or deireanaí in the CO. Le deiriní, “recently”.
diamhar: “mysterious, mystic”, or diamhair in the CO. PUL regularly writes this adjective with a broad r, although IWM would point to a slender r.
díchreideamh: “unbelief”.
díolthóir: “seller, vendor”, or díoltóir in the CO. The original text has a lenited t, which is preserved in the editing here, showing the pronunciation, /dʹi:l’ho:rʹ/.
éagsamhlach: “extraordinary, uncommon”, or éagsúlach in the CO. Pronounced /iag’sauləx/.
faid: “length”, or fad in the CO. Pé faid siar a raghadh sé, “whoever far he went back”.
fiacal: “tooth”, or fiacail in the CO, which uses the dative.
figiúrtha: “figurative”, or fíortha in the CO. As the traditional spelling was fíoghartha, PUL’s form seems influenced by English.
gainmheach: this word is normally an adjective, “sandy”, but appears to be used as a noun here, possibly meaning “sandy desert”.
gaoth: “wind”, but also “glimpse, hint”. Gaoth bheag, “a little inkling”.
ginim, giniúint: “to give birth to, beget”. More research required on the pronunciation: the original spelling was gein-, and the Letiriú Shímplí edition of PUL’s An Teagasg Críostaidhe transcribes geineadh as geneag, implying the first vowel is an e.
gráim, grá: “to love”. The finite verb is rarely used, but is found here, in a quotation from the New Testament, possibly because PUL wanted to mirror the Greek original closely.
íde: “abuse”, including verbal abuse.
Ióséphus: Titus Flavius Josephus, a first-century Jewish historian whose works provide some historical background for the events recounted in the Gospels.
Iúdás Isceriot/Iscariot: Judas Iscariot, the disciple who betrayed Jesus. One theory is that he was called Iscariot because he came from the town of Kerioth.
leannán: “lover, concubine, paramour”.
leathbhalbh: possibly “restrained” here.
léim, lé’: “to read”, or léim, léamh in the CO. The verbal noun was historically léigheadh.
lobhar: “leper”, pronounced /lour/.
Macheronte (an Macheronte): the fortress of Machaerus or Macheronte, to the east side of the Dead Sea, where the historian Josephus located the imprisonment and death of John the Baptist.
Marcus: St. Mark the Evangelist.
mianach: “material, quality, calibre”. Used to refer to someone’s character in a similar way to the English word “breeding”. Mianach an Iúdaigh, “the character (especially bad character traits)/the characteristics/the nature of the Jews”.
náireach: “shameful”.
neamhaí: “heavenly”. This was spelt neamhdha in the original, and it is unclear how this should be pronounced, particularly as Dinneen’s dictionary shows the pronunciation can be neámhdha or neá. The CO spelling neamhaí may indicate the correct pronunciation, as -dha would be /i:/ in some words.
Nicodémus: Nicodemus, a Pharisee who visited Jesus and showed some interest in the gospel.
oide: “tutor, teacher”.
Petra: Petra in Jordan, the capital of the Nabataean kingdom in ancient times.
Pilib: Herod II, or Herod Philip I, son of Herod the Great and the first husband of Herodias.
salm: “psalm”.
Salóme: Salome, the daughter of Herod II and Herodias, who called for the head of St. John the Baptist on a plate.
saoráideach: “easy”, pronounced /səi’rɑ:dʹəx, se:’rɑ:dʹəx/.
scannalach: “scandalous”.
sciúrsálaim, sciúrsáil: “to scourge, flagellate”.
scoláirthe: “scholar”. According to Amhlaoibh Ó Loinsigh in Seanachas Amhlaoibh Í Luínse (p. 137), the plural should have a th in it. In the singular, scoláire is found in many of PUL’s works without th, but the original text gives it with th here. Consequently, the pronunciation would be /sklɑ:rʹhi/.
scorn: “disdain”, pronounced /skorən/. Bhí scorn orthu é ’ dh’admháil, “they were too supercilious/it was beneath them to acknowledge him”.
sruthán: “stream, brook”. The plural is found in PUL’s other works as srutháin, but is sruthána here. Srutháin is the form used in the CO.
tráchtaim, trácht: “to mention, discuss”. I was surprised to see do thrácht sé dho ar…, as dictionaries do not show usage with do. I presume it means “he described to him, or expounded to him” in some sense.
tráim, trá: “to ebb, abate”.
tumaim, tumadh: “to dip”.
tumna: “testament, covenant”, or tiomna in the CO. This was spelt tiomna in the original, but Scéal mo Bheatha by Dónall Bán Ó Céileachair shows the pronunciation is with a broad t.

Caibideal a Naoi.

Natanael. Fíon a Dhéanamh den Uisce; An Bualadh Amach as an dTeampall.

Bhí cúigear deisceabal ag Íosa ansan, nuair a bhí Natanael aige i dteannta an cheathrair. Do ghluais sé féin agus an cúigear an bóthar ó thuaidh ó árdaibh Bheteil, agus do shroiseadar Sichem an tráthnóna san; amáireach a bhí chúinn do chuadar chun bóthair arís agus thug siúl an lae sin iad chómh fada leis an mbaile ar a dtugtí En-Gannim. Chuadar ón áit sin treasna machaire Esdrelóin, siar ó thuaidh, agus ansan bhíodar sa bhaile sin Nasareit, ar thaobh na gréine de chnuc Chármeil.

Do shroiseadar an baile, an tigh i Nasaret ’nar chaith Críost Mac Dé a shaol, agus ’na raibh cónaí air go dtí san. Ba cheart Muire Mháthair a bheith ann rómpu, ach ní raibh. Bhí sí imithe soir ó thuaidh go dtí an baile beag ar a dtugtí Cana. Bhí pósadh sa bhaile bheag san agus do hiarradh ar Mhuire Mháthair dul go dtí an chóisire agus do chuaigh. Bhí sí i gCana ag an gcóisire nuair a tháinig Críost Mac Dé agus a chúigear deisceabal go Nasaret. Do fuair Íosa, leis, cuireadh chun na cóisreach agus chuaigh sé ann, é féin agus a chúigear deisceabal.

Tá a lán cainnte agus mórán tuarascbhála, i gcuid de sna leabhraibh ar cad é an saghas an chóisire ba ghnáth a bheith an uair sin ag daoinibh saibhre sa dúthaigh sin. Níl aon ghá anso le tuarascbháil den tsórd san, go mór mór ó nách ag daoinibh saibhre a bhí an chóisire úd i gCana an uair úd ach ag daoine a bhí gan mórchuid saibhris. Bhíodar, is dócha, ar aon dul, i dtaobh saibhris, le Muire Mháthair féinig, agus le hÍosa, agus leis an gcuid eile dá gcómharsanaibh, daoine macánta a bhí ag maireachtaint ar thoradh oibre a lámh le céird nú le sclábhaíocht. Dheallródh an scéal go raibh dhá chúis acu le cuireadh ’ thabhairt do Mhuire Mháthair. Bhí urraim acu dhi, agus b’in aon chúis amháin díobh. Dá éaghmais sin, bhí sí tuisceanach, géarchúiseach, agus bhí sí go maith chun nithe do riaradh agus do chimeád in órdú cheart, i ganfhios don chuideachtain.

Bhí an chóisire ar siúl. Bhí an fíon dá riaradh, agus bhí an fíon dá ól. Thug Muire Mháthair fé ndeara, i ganfhios don chuideachtain, go raibh an fíon dá ídiú go tiubh. Thug sí fé ndeara nárbh fhada go gcaithfí a dh’admháil ná raibh a thuilleadh fíona ann le tabhairt don chuideachtain. Bheadh náire shaolta fálta ag an lánúin óg agus ag an dá mhuíntir. Do shocraigh Muire Mháthair ar gan leogaint don náire shaolta san teacht ar na daoine bochta san. Tháinig sí in aice a Mic agus duairt sí an focal “Níl a thuilleadh fíona acu.”

“A bhean,” arsan Mac, “cad é sin duitse agus dómhsa san? Níor tháinig m’aimsirse fós.”

Do labhair sise láithreach leis na seirbhísigh. “Pé rud adéarfaidh sé libh a dhéanamh,” ar sise, “deinidh é.”

Riail ana-dhian ab ea é i measc na nIúdach a lámha do ní roimh dhul chun bídh a chaitheamh. Riail de dheascaibh na rialach san ab ea áthrach uisce ’ bheith in áit áirithe do dhaoinibh chun a lámh do ní roim dhul chun an bhídh a chaitheamh. Bhí, mar ba cheart, sé cínn d’árthaíbh móra cloiche, agus iad lán d’uisce, san áit ’nar cheart iad a bheith, do chuideachtain na cóisreach úd, i dtreó go bhféadfaidís a lámha do ní, fé mar a thánadar, roim dhul isteach dóibh agus suí chun an bhídh. Do thóg gach duine roinnt den uisce, in árthach bheag agus do nigh sé a dhá láimh ann agus chaith sé uaidh é. Um an dtaca ’na raibh ag dul den fhíon bhí na hárthaí móra cloiche geall le bheith folamh. Do labhair Íosa leis na seirbhíseachaibh:— “Líonaidh na hárthaí sin d’uisce,” ar seisean. D’imíodar, agus thugadar leó an t-uisce agus bhíodhar dhá thabhairt leó go dtí go raibh na hárthaí lán go barra acu, agus do raghadh dó nú trí ’ mheadrachaibh uisce ins gach árthach díobh. Nuair a bhí na hárthaí lán do labhair Íosa arís:— “Tairrigidh libh anois é agus tugaidh don fhear tís é.” Dheineadar san. Do bhlais an fear tís é. Do thaithn an blas leis. Do ghlaeigh sé chuige an céile agus do labhair sé leis:—

“Ní rómhaith atá an gnó so déanta agat, a chara,” ar seisean. “Bhí sé ceart agat an fíon fónta so a thabhairt dúinn i dtosach na hoíche. Cuireann gach éinne an fíon fónta ar an mbórd ar dtúis agus ansan, nuair a bhíonn cuid mhaith ólta ag an gcuideachtain curtar ar an mbórd an fíon ná bíonn chómh maith. Ach chimeádais-se an fíon fónta go dtí anois.”

Tabhair fé ndeara an mhíorúilt. Níor tháinig an Slánaitheóir os cionn an uisce ag déanamh aon tsaghas putharnaí ná aon tsaghas cómharthaí sóird. Thug na seirbhísigh an t-uisce leó as an dtobar; uisce ab ea é nuair a chuireadar isteach in sna hárthaíbh é. Ansan duairt Íosa an focal, “Tógaidh é agus beiridh ag triall ar an bhfear tís é.” Fíon ab ea an rud a bhí in sna hárthaíbh chómh luath agus aduairt Íosa an focal san. Dhein Íosa fíon den uisce sin le gníomh a thoile. Bhí cómhacht Dé sa ghníomh san. Sin mar a dh’oibrigh toil Dé nuair a dhein sé an domhan. Dhein Dia an domhan le gníomh toile, le gníomh toile atá uilechómhachtach.

Bhí ’ fhios ag na seirbhísigh úd gur uisce as an dtobar a chuireadar féin isteach in sna hárthaíbh móra úd. D’airíodar an focal aduairt an fear tís. Gan amhras do bhlaiseadar féin an ní sin a bhí idir lámhaibh acu. Fuaradar gurbh fhíon é, gan amhras do rith an focal ó bhéal go béal gur deineadh míorúilt uathásach. Bhí an cúigear deisceabal ansúd ag féachaint ar an ngnó go léir. Bhí Natanael ann. Do bhlais sé an fíon. D’airigh sé na seirbhísigh ag cainnt. Bhí na seirbhísigh mar ’ bheidís as a meabhair le hiúnadh agus le huathás. “Duairt sé linn,” adeiridís, “na hárthaí móra san do líonadh d’uisce. Do líonamair iad den uisce a thugamair linn as an dtobar. Bhí iúnadh orainn cad chuige an t-uisce go léir. ‘Beiridh libh anois é,’ ar seisean, ‘agus tugaidh don fhear tís é!’ Mheasas féin go dtitfeadh an t-anam asam nuair a fuaras an balaithe breá fíona ar an uisce a thugamair linn as an dtobar!”

Ní labhradh na seirbhísigh lena chéile ná leis an gcuideachtain ach i gcogar, bhí a leithéid sin d’iúnadh agus d’uathás orthu. Ní labhradh an chuideachta lena chéile ach féna n-anál. Dhein an fear tís pas beag magaidh fén bhfear óg, fén gcéile, mar gheall ar an bhfíon fónta do dhearúd go dtí an tráth san. Ba gheárr gur thuig sé an ní a bhí déanta. Níor dhein sé a thuilleadh magaidh. Bhí an chuideachta go léir go hana-chiúin agus go lán d’áthas. Bhí smaoineamh nua in aigne gach duine, “Do chonacamair ní iúntach anocht! Ní fheacaigh éinne sa dúthaigh a leithéid riamh! An t-uisce á thabhairt isteach as an dtobar agus é in’ fhíon ar leagadh na súl! Agus sinn dhá ól! díreach mar ’ ólfaimís aon fhíon! agus uisce fuar as an dtobar ab ea é dhá neómat ó shin!” Cuid den chuideachtain ag cainnt ar an gcuma san féna n-anál agus cuid acu ciúin ar fad, gan aon fhocal in aon chor ag teacht astu ach a gcínn caite siar acu agus a súile ar dianleathadh le huathás. Cuid acu a d’iarraidh féachaint, i ganfhios ar Íosa anois agus arís, agus ansan luas croí orthu le heagla go n-iompódh sé a shúil orthu. Cuid acu ag féachaint ar Mhuire Mháthair agus ag cuímhneamh ar an bhfocal úd aduairt sí, an focal a chuir ’ fhéachaint ar Íosa a leithéid de mhíorúilt a dhéanamh. An lánú óg ag cuímhneamh ar an onóir a bhí tabhartha ag Muire Mháthair agus ag Íosa dhóibh nuair a dh’iarr Muire Mháthair ar Íosa an mhíorúilt sin a dhéanamh dóibh, agus gur dhein sé an mhíorúilt dóibh chun iad a thabhairt as an gcruachás ’na rabhadar. Gan amhras d’iarr an lánú óg san ar Íosa an uair sin a bheannacht do chur orthu. Agus gan amhras do chuir. Do chuir sé beannacht ar an lánúin sin ar chuma nár cuireadh beannacht ar lánúin riamh go dtí san.

Bhí Natanael ansúd agus chonaic sé an mhíorúilt sin, agus gan amhras duairt sé, arís agus arís eile, in’ aigne féin istigh, “Is tu Mac Dé, is tusa rí Israéil.” Bhí Eóin Soíscéalaí ann. Chuir sé síos ’na Shoíscéal dúinn a chúntas ar an míorúilt.

Déarfadh daoine, go mór mór na daoine ná fuil aon ghrá acu do Mhuir Mháthair, go raibh roinnt cruadais, nú b’fhéidir, diomá, sa bhfocal úd aduairt Íosa leis an Maighdin Muire nuair aduairt sé, “A bhean, cad é sin duitse ná dhómhsa san? Níor tháinig m’aimsirse fós.”

Tá dearúd orthu go léir, idir charaid agus namhaid. Ní raibh cruadas ná diomá sa chainnt, agus is maith a bhí ’ fhios ag Muire Mháthair ná raibh, agus measaim gurb í féin is feárr a thuig a chainnt. Féach an focal aduairt sí láithreach ’na dhiaidh san leis na seirbhísigh, “Pé rud adéarfadh sé libh a dhéanamh,” ar sise leó, “deinidh é.” An ndéarfadh sí an chainnt sin leis na seirbhísigh sin mara mbeadh ’ fhios a bheith aici go raibh sé ceapaithe ar an rud a bhí uaithi do dhéanamh? An labharfadh sí leis na seirbhísigh in aon chor mara mbeadh ’ fhios a bheith aici go ndéanfadh sé úsáid díobh chun an ghnímh a dhéanamh? Do thuig Íosa agus Muire Mháthair a chéile an uair sin, agus aon duine adéarfadh a mhalairt ní fiú é aighneas a dhéanamh leis.

Ach tháinig deireadh na cóisreach agus d’imigh na daoine abhaile, b’fhéidir gur rug cuid de sna daoine leó braonacha den fhíon iúntach san a deineadh dein uisce, chun é ’ thaispeáint do sna daoinibh a bhí ’na ndiaidh sa bhaile. B’fhéidir go raibh daoine eile ann ó Nasaret in éaghmais Mhuire Mháthair agus gur rugadar leó roinnt den fhíon, chun é ’ thaispeáint don mhuíntir go neósfaidís an mhíorúilt mhór dóibh. B’fhéidir go raibh duine éigin ann go raibh duine breóite ’na dhiaidh sa bhaile agus gur rug sé leis roinnt den fhíon mhíorúilteach san chun é ’ thabhairt le n-ól do le hionchas go leighisfeadh sé é. B’fhéidir, nuair a tháinig an lá amáireach, nú an lá amanarthar, go raibh an leigheas san déanta agus go raibh an mhíorúilt eile sin ag an nduine sin le hínsint i dtaobh an fhíona san.

Deirim “b’fhéidir” leis na nithibh sin go léir. Tá sé im aigne nách gá “b’fhéidir” a rá leó, mar gur róchosmhail gur thit a leithéidí amach. Bhí an mhíorúilt ró-iúntach, agus bhí an iomad fínnithe láithreach nuair a deineadh an mhíorúilt, idir sheirbhísigh agus cuideachta, agus níorbh fhéidir do sna daoinibh sin imeacht abhaile agus gan a thuilleadh do rá i dtaobh na míorúilte sin, ach í ’ scaoileadh thórsu mar a scaoilfidís rud a bheadh ag titim amach go minic san áit.

Gan amhras bhí daoine i Nasaret, agus sa tír mórthímpall, agus nuair a hínseadh an mhíorúilt sin dóibh, agus nuair a tugadh b’fhéidir braon den fhíon dóibh le n-ól, bhí iúnadh orthu, agus dheineadar mórán ceistiúcháin. Bhí cuid acu, i Nasaret ar aon chuma, agus tar éis an cheistiúcháin ní róchneasta do ghlacadar an scéal. “Ní chreidfinn focal de!” adeiridís. “Ar meisce a bhíodar go léir! Fíon a dhéanamh den uisce! Tá go breá! Mac Ióseiph agus Mhuire! Ná fuil aithne againn ar an bhfear san le deich mbliana fichid! Gan amhras duine macánta is ea é; agus siúinéir maith is ea é. Dhein sé roinnt trioscáin dómhsa agus dhein sé an obair go maith. Níorbh fhéidir aon locht ’ fháil ar an obair. Ach fíon a dhéanamh d’uisce! Scéal gan dath adeirim leis!”

“Ar thug éinne aon bhraon den fhíon duit le n-ól?” adeireadh duine leis sin b’fhéidir.

“Go deimhin do thug,” adeireadh seisean, “agus is fada nár ólas fíon chómh maith. D’airíos go raibh cúigear fear ann a tháinig aneas in éineacht le Mac Mhuire ón áit úd in aice Ierichó go bhfuil na daoine dá mbaisteadh ann. Is dócha gurb iad san a thug leó an fíon fónta go bhfuil an chainnt seo go léir ar siúl mar gheall air.” Lena línn sin tháinig suas duine de sna seirbhíseachaibh úd go nduairt Íosa leó na hárthaí do líonadh d’uisce. “Ó,” arsan fear a bhí ag cainnt, “seo duine do neósfaidh dúinn cá bhfuaradh an fíon.”

“Cad é an fíon?” arsan seirbhíseach.

“An fíon úd a dhein Íosa, an siúinéir ag an gcóisire i gCana,” arsan fear.

Do stad an seirbhíseach agus do bhánaigh sé roinnt. “Ní fheadar cá bhfuaradh an fíon,” ar seisean, “ach tá ’ fhios agam go maith cá bhfuaras féin an t-uisce. Ní raibh aon choinne agam féin ná ag an gcúigear eile a bhí ag tarrac an uisce im theannta, cad é an gnó a bhí den uisce, ach nuair a bhí na hárthaí go léir lán den uisce againn duairt Íosa linn” (agus chrom sé a cheann i ganfhios do féin le línn an fhocail do rá dho), “é ’ tharrac agus a thabhairt don fhear tís. Díreach nuair ’ airíos an focal san is ea ’ tháinig chúm as an árthach uisce a bhí lán ansúd agam, an balaithe breá fíona. Ba dhóbair go dtitfinn i gceann mo chos le huathás nuair a fuaras nách uisce a bhí san árthach mór agam ach fíon!” Do stad sé, níor labhairt éinne eile go ceann tamaill. Bhí firín beag geanncach dubh ann agus é ag féachaint go cas agus go canncrach agus go drochaigeanta:—

“Cad í an bhreab a tugadh duit as an mbréig sin a dh’ínsint?” ar seisean. “Ná fuil ’ fhios agat go maith gurb iad an cúigear iasachta úd a tháinig aneas in éineacht leis an siúinéir sin, Íosa, do thug an fíon san leó mar bhronntanas don chóisire, agus an measfá a chur ’na luí ar a bhfuil anso anois gurb amhlaidh a dhein an siúinéir fíon den uisce!” “Bhí cúigear eile seirbhíseach ann ag tarrac an uisce in éineacht liomsa. Bhí sé árthaí móra ann le líonadh, árthach don duine againn. Chonacadar go léir an rud a chonacsa. Fuaradar go léir balaithe an fhíona ag teacht as an uisce chómh luath agus adúradh an focal, ‘Beiridh ag triall ar an bhfear tís é.’” Chómh luath agus a bhí an focal san ráite aige thug sé a chúl ar an bhfear geanncach agus d’imigh sé.

Do labhair an fear geanncach arís. “Seisear acu!” ar seisean. “Bhí an scéal olc go léir againn anso i Nasaret an fhaid ná raibh ann againn ach é féinig. Sin cúigear tabhartha leis aige anois. Ní bhfaighidh siúinéirí na háite seo aon obair le déanamh feasta anso. Caithfimíd go léir imeacht go dúthaigh éigin eile.”

Do leanadar ag cainnt ar an gcuma san. Tháinig tuilleadh. Do deineadh tuilleadh cainnte. Bhí na daoine ag teacht agus an chainnt ag méadú agus ag dul i ngéire go dtí go raibh an baile beag ’na chíréip. Éad, éad, éad orthu go léir! mar gheall ar an gcreidiúint a bheadh ag Íosa, an siúinéir, feasta; agus ’ fhios acu, dar leó, ná raibh ann ach duine mar aon duine eile acu féin.

Níorbh fhada gur fágadh gan chúis éada iad. D’imigh an Slánaitheóir uathu, mar adeir Eóin sa tSoíscéal:—

“Ansan do chuaigh sé síos go Caphárnum, é féin agus a mháthair agus a bhráithre agus a dheisceabail, agus d’fhanadar ann beagán laethanta.”

Bhí Caphárnum ar bruach locha Genesareit, tímpall deich míle soir ó thuaidh ó Nasaret, ar an dtaobh thuaidh den loch in aice na háite ’na dtéann an abha, Iórdan, isteach sa loch. Ansan is ea ’ bhí an bheirt deisceabal, Aindréas agus Símón, ’na gcónaí sarar leanadar Íosa. “Síos go Caphárnum,” adeir an Soíscéalaí, mar tá titim an tailimh, nú an fhánaidh, síos ó chnucChármeil, agus ó Nasaret, go Caphárnum.

D’fhágadar go léir Nasaret, Íosa agus a chúigear deisceabal, agus a bhráithre, agus a Mháthair. Clann driféar do Mhuire Mháthair ab ea cuid de sna bráithribh sin. Do chuir an mhíorúílt úd an fhíona a leithéid d’éad agus d’fheirg ar shiúinéiríbh agus ar cheárdaithibh eile Nasareit nár mhaith le héinne de mhuíntir Íosa fanúint san áit.

Níor fhan Íosa i bhfad i gCaphárnum, ach an fhaid a bhí sé ann do dhein sé mórán míorúiltí. Ní ínstear cad iad na míorúiltí a dhein sé ann an uair sin, ach chífar ar ball gur mhíorúiltí móra iad agus gur mhíorúiltí iúntacha iad, agus gur dhein sé mórán acu dá ghiorracht a bhí an aimsir a dh’fhan sé san áit an uair sin. Níor fhan sé ann i bhfad. Bhí an Cháisc ag teacht. Bhí muíntir na tíre go léir ag dul ó dheas go dtí cathair Ierúsaleim chun oibre na Cásca ’ dhéanamh, ’sé sin Iúdaígh uile na tíre. Iúdaígh ab ea muíntir Ghaililí. Bhí buíona móra dhíobh san ag gluaiseacht ag dul go Ierúsalem. Do ghluais Íosa in éineacht le buín acu. Do ghluais sé mar aon duine eile den bhuín. Pé míorúiltí a bhí déanta aige i gCaphárnum bhí trácht i gCaphárnum orthu, ach ní raibh aon trácht fós orthu lasmu’ den áit sin. Bhí a ngnó féinig ag déanamh buartha don chuid eile den bhuín lenar ghluais sé, agus níor chuireadar aon tsuím ann seochas aon fhear eile.

Do shrois an bhuíon san cathair Ierúsaleim. Chuaigh an Slánaitheóir suas láithreach chun an teampaill. Ach ba de threibh Iúda é agus níorbh fhéidir d’éinne dul isteach in sna háiteannaibh naofa den teampall ach do sna Lebhíteachaibh.

Nuair a rugadh na hIsraélíteacha chun siúil sa bhraighdineas do leathadh amach iad ar fuaid tíortha iasachta. Nuair a tugadh cead dóibh teacht abhaile as an mbraighdineas d’fhan a lán acu gan teacht. In aimsir ár Slánaitheóra bhí Iúdaígh ’na gcónaí anso ’s ansúd ar fuaid na ndúthaí, ins gach aon bhall, chómh fada ó thuaidh le Damascus agus le hAntioch agus i bhfad soir ó sna háiteannaibh sin, leis. Nuair a thagadh na Iúdaígh sin go Ierúsalem chun gnóthaí na Cásca ’ dhéanamh, nú gnóthaí aon fhéile eile i gcaitheamh na bliana, ní bhíodh ar a gcumas na bhictimí do thabhairt leó chun na n-íbirtí do dhéanamh. Is é rud a dheinidís ná an t-airgead a thabhairt leó agus na bhictimí do cheannach i gcathair Ierúsaleim. Bhíodh súil leó agus bhíodh lucht na bhictimí do dhíol ag feitheamh leó agus na bhictimí ollamh acu dhóibh. Nuair a bhíodh an tsúil ag na díolthóiríbh leis na ceannaithibh go mbíodh aithne acu orthu ó sna bliantaibh a bhíodh imithe, thugaidís na bhictimí go dtí an teampall agus bhídís ansúd acu in aice an teampaill nuair a thagadh na ceannaitheóirí agus ní bhíodh aon ríghneas sa ghnó. An fhaid a bhíodh an díol agus an cheannaíocht ar siúl ba mhar a chéile an áit agus áit aonaigh. Le himeacht aimsire, i ndiaidh ar ndiaidh, do shleamhnaigh an díol agus an ceannach agus an t-aonach ar fad, isteach i gcúirtibh íochtaracha an teampaill mhóir, i dtreó go raibh an áit bheannaithe dá díbheannú.

Isteach in sna cúirtibhíochtaracha san is ea ’ chuaigh an Slánaitheóir an uair sin. Chonaic sé an t-aonach. Na díolthóirí agus na ceannaitheóirí, na ba, agus na gamhna, agus na caoire, agus na huain, agus na reithí agus na colúir, gach aon tsaghas ruda a bhí oiríunach nú riachtanach chun na n-íbirtí ’ dhéanamh. Na díolthóirí ag moladh na n-ainmhithe a bhí acu á dhíol. Na ceannaitheóirí dhá lochtú, dhá rá go rabhadar ródhaor, nú dhá dhéanamh amach ná rabhadar oiriúnach don íbirt mar ná rabhadar gan locht, nú ná rabhadar díreach mar ba cheart iad a beith de réir dlí Mhaoise. Aighneas á dhéanamh i dtaobh an airgid. Lucht an airgid do shóinseáil ansúd i leataoibh agus búird acu agus mionairgead acu ar na bórdaibh agus an t-airgead ná raibh mion, nú ná raibh sa riocht ’nar cheart é ’ bheith de réir dlí na cathrach, iad dhá shóinseáil don mhuíntir gur theastaigh san uathu, agusgaimbínacu á bhaint amach i dtaobh na sóinseála. Gach éinne ag aighneas agus ag labhairt chómh hárd agus d’fhéad sé labhairt chun a ghnótha féinig a dhéanamh níba thúisce ná mar a déanfí gnó éinne eile. Ba ag búirthigh, gamhna ag béicigh, caoire agus uain ag méiligh, gadhair ag cómhrac agus agamhastraigh, daoine ag coímheascar agus ag spídiúchán ar a chéile agus ag eascainí; an áit lán de chré agus de shalachar, fé chosaibh daoine agus beithíoch; agus fúthu go léir thíos an t-úrlár breá uasal cloiche, déanta go hórnáideach, in onóir do Dhia, den obair theisill dob uaisle agus ba dhaoire dá raibh le fáil an uair sin!

Sin é an radharc a chonaic an Slánaitheóir an lá san nuair a chuaigh sé isteach i gcúirtibh íochtaracha an teampaill. Níor thoil leis an radharc a dh’fholag. Níorbh aon mhaith dho labhairt leis an sloigisc sin. Bhí a leithéid de challóid agus de ghleó agus d’fhothram ann ná haireódh duine a ghlór féin mara labhradh sé an-árd. Do thóg an Slánaitheóir lán a ghlaice de théadaibh fada caola a bhí ar an dtalamh agus do chas sé ar a chéile iad i dtreó gur dhein sé mar ’ bheadh sciúirse dhíobh, ansan do chrom sé ar idir dhaoine agus beithígh do bhualadh agus do chomáint roimis go dtí gur chomáin sé amach as an áit iad. Bhí lucht an airgid do shóinseáil ann agus an t-airgead ’na chárnánaibh ar a mbórdaibh. Do leag sé na búird agus do steall sé an t-airgead ar fuid an úrláir. Níor chuir éinne ’na choinnibh. Ní dheinidís ach féachaint san aghaidh air agus ansan rith uaidh. Bhí daoine bochta ann agus iad ag díol na gcolúr leis na daoinibh bochta ná bíodh ar a gcumas bó ná caíora do cheannach i gcómhair íbirte. Do labhair sé réidh leó san. Níor chomáin sé iad mar a chomáin sé an chuid eile. Ní duairt sé leó ach “Tógaidh chun siúil iad san agus ná bíodh tigh ceannaíochta agaibh á dhéanamh de thig m’Athar.”

Chuir sé an gnó go léir agus na daoine go léir lasmu’ de sna cúirtibh sin.

Ní fheicim go dtugann éinne míorúilt ar an ní sin a dhein an Slánaitheóir an uair sin. Measaim féinig gur mhíorúilt ana-mhór é. Bhí daoine stuacacha drochaigeanta, agus iad dána láidir neamheaglach, sa chruinniú a bhí ansúd an lá úd. Bhí fir chróga neartmhara ann. Cad ’na thaobh nár iompaigh duine nú beirt acu, nú cúigear, nú deichniúr acu, agus é ’ láimhseáil? Cad ’na thaobh, do sna fearaibh sin go léir, gluaiseacht roimis, amach as an áit, díreach mar a ghluais na caoire agus na huain? Measaim gur le neart a thoile féinig a ghluaiseadar roimis ar an gcuma san; an toil lena dtógadh sé an duine marbh ón mbás. Míorúilt mhór ab ea an gníomh san. Agus b’é toil an tSlánaitheóra an gníomh a dhéanamh ar an gcuma san chun a chur in úil do sna daoinibh úd, agus dúinn go léir, cad é an díogras ba cheart don duine a bheith aige chun onóra ’ thabhairt do theampall Dé.

Ach seo rud agus táim ag éisteacht leis riamh, ón gcéad lá úd fadó nuair a hínseadh an scéal dom agus me im leanbh. Tháinig na Iúdaígh chuige agus chuireadar ceist chuige. “Cad é an cómhartha atá agat le taispeáint dúinn a thabharfadh údarás duit chun an ghnímh sin a dhéanamh?” Tabhair fé ndeara an cheist sin. Dá mbeadh aon fhear eile an uair sin tar éis dul isteach ansúd sa chúirt úd agus breith ar sciúirse agus cromadh ar na daoine do bhualadh leis an arm san, agus bheith dhá mbualadh go dtí gur chomáin sé amach as an áit iad, cad a dhéanfadh na Iúdaígh leis? Cad a dhéanfadh giúistísí aon tíre leis? Cad a dhéanfaidís leis ach breith air agus é ’ chur isteach sa phríosún agus an dlí ’ chur air agus é ’ dhaoradh i mbriseadh na síochána? An chéad uair riamh a hínseadh an scéal dom bhí iúnadh orm a rá nárbh é sin rud a dhein na Iúdaígh. Gan amhras is é ba mhaith leó a dhéanamh. Cad ’na thaobh nár dheineadar iarracht éigin ar é ’ dhéanamh? Níl ach aon fhreagra amháin ar an gceist sin. Níorbh é a thoil naofa go ndéanfaidís é. Nuair a bhí sé dhá mbualadh agus dhá gcomáint amach a cúirt an teampaill níorbh é a thoil naofa aon duine acu do dhéanamh aon chur ’na choinnibh. Ar an gcuma gcéanna níorbh é a thoil naofa leogaint do sna Iúdaígh a dhéanamh ach teacht go húmhal agus go smachtaithe agus a fhiafraí dhe cad é an cómhartha údaráis a bhí aige le taispeáint dóibh. Toil naofa an tSlánaitheóra féinig a bhí ag stiúrú na hoibre go léir. D’iarradar cómhartha údaráis, cómhartha údaráis ó Dhia. Thug sé dhóibh cómhartha, níor chómhartha údaráis ó Dhia é, áfach, ach cómharthacómhachtaDé féin. “Leagaidh ar lá an teampall so,” ar seisean, “agus cuirfeadsa suas arís é in aon trí lá amháin.” Gan amhras dá mbeadh ar a chumas an gníomh san a dhéanamh ba chómhartha é go raibh cómhacht ó Dhia aige chun an teampaill sin do chosaint ar shárú. Bhí an cómhartha fírinneach sa chéill sin ach níor chreideadar é. “Thug an rí Héród seacht mbliana agus daichead ag cur an teampaill seo suas agus chuirfása suas é in aon trí lá amháin!” Thug sé an cómhartha fíor dóibh agus níor ghlacadar é.

Bhí an cómhartha fíor sa chéill sin. Níor mhór do dhuine cómhacht ó Dhia a bheith aige chun an teampaill sin do chur suas in aon trí lá amháin. Ach dá mbeadh duine marbh, sínte san uaigh, agus ansan, go n-éireódh sé beó as an uaigh sin i gcionn trí lá, LENA CHÓMHACHT FÉINIG, níor mhór do É FÉIN A BHEITH ’NA DHIA. Bhí an dá bhrí le cainnt an tSlánaitheóra an uair sin agus gach brí acu, fé leith, fíor ’na shlí féinig. Níor ghlac na Iúdaígh an chéad bhrí. Níor chuímhníodar in aon chor ar an mbrí eile. Is fíor gur éirigh Críost Mac Dé ón mbás lena chómhacht féinig, mar bhí sé, agus tá sé, ’na Dhia. Agus ós fíor é sin is fíor é siúd, a fortiori.

Nótaí

Cad é sin duitse agus dómhsa san?: PUL pointed out in his Notes on Irish Words and Usages, referring to a similar passage (cad é sin duitse sin? in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíoblaNaomhtha), that the final san/sin is not superfluous, as it replaces a whole clause, e.g. cad é sin duitse agus dómhsa gan a thuilleadh fíona ’ bheith acu?
Dó nú trí ’ mheadrachaibh uisce: “two or three pails of water”. Trí ’ mheadrachaibh is a truncation of trí dhe mheadrachaibh.
Féna n-anál: “under their breath”. Note the failure to use the correct dative, anáil, twice in this passage.
Chun é ’ thabhairt le n-ól do: “to give it to him to drink”. Note that WM Irish prefixes n to ithe and ól, where other dialects and the CO prefix h.

Foclóirín

amanarthar: “the day after tomorrow”, or amanathar in the CO. An lá amanarthar, “the day after tomorrow” or, in context, “two days later”.
amhastraím, amhastrach: “to bark”. Note the verbal noun is feminine, and so we findag amhastraigh /əgaustərigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the CO.
Antioch: Antioch, now Antakya in Turkey, a city that later became one of the early centres of Christianity.
bárr, barra: “top”. Barra is a variant of bárr in WM Irish, more frequently used in the dative. Pronounced /bɑ:r, bɑrə/.
béicim, béiceach: “to shout, cry out”. Note the verbal noun is feminine, and so we findag béicigh /ə bʹe:kʹigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the CO.
bhictim: “sacrificial victim”. A clearly Anglophone word is used here, where íobartach is recommended in the CO.
bórd: “table”, with búird in the plural, where the CO has bord and boird.
braon: “drop”, with braonacha in the plural, where the CO has braonta.
búirtheach: “an act of bellowing, roaring”, or búireach in the CO. The th is preserved, as the pronunciation is /bu:rʹhəx/ in traditional WM Irish. Note that as a feminine verbal noun, it becomes ag búirthigh /ə bu:rʹhigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the Standard, which has ag búireach.
callóid: “commotion”.
canncrach: “cantankerous”, or cancrach in the CO. The editing approach here is to use a double n to show a diphthong, /kauŋkərəx/.
Caphárnum: Capernaum, a filling village on the northern shores of Lake Galilee.
cara: “friend”. Note PUL’s use of the traditionally correct genitive carad and dative caraid.
cárnán: “heap, mound”.
cas: “curly”, but also “bad-tempered”.
ciall: “meaning”. Sa chéill sin, “in that sense, thus”.
cóisire: “wedding banquet”, or cóisir in the CO. The genitive here is cóisreach, where the CO has cóisire.
cosmhail: “likely, apparently so”, or cosúil in the CO. Róchosmhail, “highly likely”. IWM shows that /kosvilʹ/ was the pronunciation of Amhlaoibh Ó Loingsigh. The editing policy here is to keep the smh where it stood in the original (cosmhail remains cosmhail), but to use sú where samh stood in the original in cognates of this word (cosamhlacht becomes cosúlacht).
cruadas: “hardness, severity”, or cruas in the CO. The traditional spelling was cruadhas, but PUL stated in his Notes on Irish Words and Usages that the pronunciation is with an unlenited d, and the word so appears in the original text of Críost Mac Dé.
cuireadh: “an invitation”, spelt cuire in the original; pronounced /kirʹi/.
cúirt: “court”. The plural is found in dictionaries as cúirteanna, but PUL has cúirtibh in the dative plural here.
Damascus: Damascus, Syria. The CO has contrived the form An Damaisc.
deasca: “gleaning, dregs”. De dheascaibh, “on account of, in consequence of”.
deinim, déanamh amach: “to make out”. This is used in the sense of “pretend” here—a sense not give in dictionaries for this phrase, which indicate that it can mean “to make out” in the sense of “discern” (“to make out a sound”), and “to head out”. PUL’s use here appears to reflect English influence.
díbheannaím, díbheannú: “to defile, desecrate”, a word not given in dictionaries.
driofúr/drifiúr: “sister”, or deirfiúr in the CO. Note the genitive plural driféar here.
dul: “condition, state”. Ar aon dul, “in the same condition, state, situation”.
En-Gannim: Ein-Ganim, a city identified with Jenin in the north of the West Bank of Palestine today.
fánaidh: “slope”, or fána in the CO. Pronounced /fɑ:nigʹ/. The historical dative has replaced the nominative in WM Irish. Le fánaidh, “down, downwards”.
gaimbín: “exorbitant interest”, or “gombeen” in Hiberno-English. Spelt gambín in the original.
geanncach: “snub-nosed; surly”, or geancach in the CO. Pronounced /gʹauŋkəx/.
gleó: “noise; hubbub”.
íochtarach: “lower; deeper, more remote”.
ionchas: “expection”. Pronounced /unəxəs/. Le hionchas go, “in the expectation or likelihood that”.
láimhseálaim, láimhseáil: “to manage, handle; to grapple with, attempt to bring under control”.
lasmu’: “outside, beyond”, or lasmuigh in the CO. PUL used the spelling lasmuich, possibly to avoid giving the impressing there was a g in this word. Given that his spelling varied from both the classical and modern spellings, the editing approach used here is to show the pronunciation, /las’mu/.
leighisim, leigheas: “to remedy, cure”, leigheasaim, leigheas in the CO.
luas croí: possibly “panic” here.
meadar: “wooden vessel, pail”, with meadracha in the plural.
méileach: “bleating (of lambs)”. Note that as a feminine verbal noun, this becomesag méiligh /ə mʹe:lʹigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the CO.
putharnach: “act of puffing”, or putháil in the CO.
reithe: “ram”.
salachar: “dirt”, pronounced /slɑxər/.
saolta: “worldly”. Náire shaolta, “a public scandal”.
sáraím, sárú: “to violate, profane”.
scaoilim, scaoileadh: “to release, let go”. Rud a scaoileadh thort, “to circulate or pass something round”, as of a story.
sciúirse: “scourge”.
seochas: “besides, other than”, or seachas. Spelt seachas in the original, but pronounced /ʃoxəs/.
Sichem: Sechem, a city identified with Tell Balatah, near Nablus in the West Bank of Palestine today.
sloigisc: “riff-raff, rabble”.
sóinseálaim, sóinseáil: “to change”, especially of mponey.
tairrigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in the CO. Pronounced /tarʹigʹimʹ, tɑrək/.
talamh: “ground.” PUL consistently uses a slender l in the genitive, tailimh.
teiseall: the phrase obair theisill is unusual in that it is specially footnoted in the original work as meaning “mosaic work”, or mósáic in the CO. That fact that the word needed to be footnoted indicated that teiseall doesn’t have any acknowledged meaning in Irish. Teiseall seems to be a gaelicisation of the Latin word tessella, meaning “little mosaic tile”.
thar: “through, across, past”. Thórsu, /ho:rsə/, “beyond them”, equivalent to tharsta in the Standard.
tigh: “house”, or teach in the CO, where the historical nominative is used.
tíos: “housekeeping”. Fear tís, “house steward”.
titim: “lie, slope”. Titim an tailimh, “the lie of the land”.
trioscán: “furniture”, or troscán in the CO.

Caibideal a hOcht.

Na Cathanna; An Dréimire.

An fhaid a bhí Críost sa bhfásach ag déanamh an troscaidh; agus ansan, ag buachtaint ar an áirseóir in sna cathannaibh, dhá thaispeáint do sna Críostaithibh conas bua do bhreith ar an namhaid gcéanna i gcathannaibh mar iad, bhí Eóin amu’ ar bruach abhann Iórdain agus é ag baisteadh na ndaoine chun aithrí, agus ag éisteacht leó ag déanamh faoistine ’na bpeacaíbh, agus é coitianta ag seanmóin dóibh, agus a chainnt ag dul trína gcroithibh, agus an t-aon ní amháin aige á chimeád os a gcómhair i gcónaí, “deinidh an aithrí mar tá ríocht Dé buailte libh!” Agus bhí an chainnt chéanna úd ag dul ó bhéal go béal thiar i gcathair Ierúsaleim, gach éinne dhá rá gurbh é an Messiah é.

Bhí na Fairisínigh ag éisteacht leis an bhfocal san. Ní chreidfidís an focal. “Cad a bhéarfadh go dtiocfadh an Messiah sa riocht san! i riocht an árrachtaí sin a bhí ag imeacht ar an gcuma san ’na dhuine buile leathlomrachta! Cá bhfuil an chómhacht a bheidh tímpall ar an Messiah nuair a thiocfaidh sé! Cá bhfuil an chómhacht agus an mhórgacht agus an armáil a chuirfidh fé chois agus fé smacht an domhan go léir, an chómhacht a chuirfidh amach as an gcathair naofa so na Rómhánaigh agus gínte págánacha an domhain, agus do chuirfidh suas sliocht Ábrahaim san uachtaránacht atá geallta ag Dia dhóibh!”

Do leanadar ag cainnt ar an gcuma san ar feadh i bhfad agus ag diúltú d’aon tsuím a chur sa chainnt a bhí go hárd i mbéal gach éinne ach iad féin, gurbh é an Messiah, gan aon mhearathall ar domhan, an fear uathásach san a bhí ag baisteadh na ndaoine amu’ ar bruach abhann Iórdain. Fé dheireadh do chuímníodar gurbh fheárr daoine éigin creidiúnacha ciallmhara do chur amach chun na háite chun go bhfeicfidís é agus chun go bhfiafróidís de, lom díreach, arbh é an Messiah é. Dá n-abradh sé gurbh é, d’fhéadfaidís an dlí ’ chur air láithreach agus breith air agus é ’ chur isteach sa phríosún agus é ’ dhaoradh i ndiamhasla. Chuirfeadh san deireadh leis an ndíobháil phoiblí a bhí aige á dhéanamh, ag mealladh na ndaoine le héitheach. Do ceapadh na teachtairí. D’imíodar amach. Thánadar chun na háite ’na raibh Eóin. Gan amhras dheineadar a lán cainnte ná fuil curtha síos sa tSoíscéal. Gan amhras dúradar leis mar seo: “Tá an uile dhuine dhá rá gur tusa an Messiah. Innis an fhírinne dhúinn, an tu?” Cheapadar, ní nách iúnadh, go ndéarfadh sé go dána, “Is me cheana.” Cheapadar gurb amhlaidh a bheadh áthas air an onóir sin a dh’éileamh do féin; gurbh in é a bhí uaidh; gurbh é féin, b’fhéidir, a chuir na ráflaí ar siúl á rá gurbh é an Messiah é. Fuaradar freagra ná raibh aon choinne in aon chor acu leis, “O ní me! ní me in aon chor! Ní me an Messiah! Faire go deó! Cad a chuir an ní sin in úr gceann! Mise an Messiah!! Aililiú! Cé ’ fhéadfadh cuímhneamh ar a leithéid!” Bhain an freagra san an anál astu. Gan amhras duairt sé an fhírinne, dar leó, nuair aduairt sé nárbh é an Messiah é. Ba léir dóibh ná duairt sé féinig riamh gurbh é an Messiah é, agus ba léir dóibh ná raibh aon lorg in aon chor aige ar éinne eile dhá rá gurbh é an Messiah é; an socrú úd a bhí déanta acu i dtaobh an diamhasla agus an phriosúin do thit sé as a chéile. Cad a bhí le déanamh acu? Níor mhór dóibh eólas éigin ’ fháil uaidh féinig ar cad chuige dho bheith ag déanamh an chur thrí chéile go léir. Dá gcuiridís ceist eile chuige b’fhéidir go ndéarfadh sé rud éigin a thabharfadh greim dlí dhóibh air. Bhí ’ fhios acu, sara nduairt na daoine gurbh é an Messiah é, go mbídís dhá rá go láidir gurbh é Elias é. Dá n-abradh sé anois gurbh é Elias é bheadh greim dlí acu air bíodh ná beadh ar a gcumas diamhasla ’ chur ’na leith, bheadh greim dlí acu air mar d’fhéadfaidís, dar leó, a chur ’na leith go raibh sé ag ínsint éithigh agus ag cur na ndaoine amú.

“An tu Elias?” ar siad.

“Ó, ní me! ní me in aon chor!” ar seisean. Do thit an socrú san as a chéile orthu chómh maith leis an socrú i dtaobh an diamhasla. Dheineadar a machnamh arís. Dá bhféadaidís a chur ’ fhéachaint air a rá gur dhuine mór éigin é, d’fhéadfaidís, dar leó, an t-éitheach a chur ’na leith. Chuímhníodar ar an bhfáidh úd a gheall Maois a thabharfadh Dia do chlaínn Israéil.

“An tu an fáidh a gheall Maois dúinn?” ar siad.

“Ó ní me! ní me in aon chor!” ar seisean.

Bhí buaite orthu. Do theip orthu cuímhneamh ar aon cheist eile do thabharfadh aon ghreim dóibh air. Cheapadar go mb’fhéidir go dtabharfadh sé féin dóibh freagra éigin a thabharfadh dóibh an greim a bhí uathu.

“Cé hé thu, más ea?” ar siad. “Tabhair eólas éigin dúinn ort féin i dtreó go bhféadfaimíd freagra ’ bhreith linn chun na n-uasal a chuir anso sinn. Cé hé thu in aon chor?” Ansan is ea do tugadh dóibh an freagra do mhíll ar fad iad:—

“Guth duine ag glaoch sa bhfásach is ea me,” ar seisean, “agus is í glao a thugaim ná, ‘deinidh slí an Tiarna do dhíriú!’”

Bhí buaite orthu. Ní raibh sa bhfear san ach guth, guth duine ag glaoch sa bhfásach. Níorbh fhéidir greim ’ fháil ar ghuth. Níorbh fhéidir guth do chur sa phríosún, go mór mór, níorbh fhéidir locht ’ fháil ar an bhfocal adeireadh an guth, “deinidh slí an Tiarna do dhíriú.” Bhí scéal leamh acu ag dul thar n-ais ag triall ar na huaislibh. Cheapadar focal éigin bunúsach a bheith acu. “Ní tu an Messiah,” ar siad.

“Ó ní me! Ní me in aon chor!” ar seisean, agus uathás ’na ghlór mar gheall ar a chuímhneamh go ndéarfadh éinne gurbh é.

“Agus ní tu Elias,” ar siad.

“Ní me! Ní me go deimhin!” ar seisean.

“Agus ní tu an fáidh úd,” ar siad.

“Imbriathar nách me,” ar seisean.

“Agus,” ar siad, “cad chuige dhuit bheith ag déanamh baiste? Cad é an t-údarás atá agat chuige sin nuair nách tu an Messiah ná Elias ná an fáidh úd?” Ansan thug sé eólas dóibh, ach níor thuigeadar an t-eólas:—

“Baiste in uisce is ea an baiste a dheinimse,” ar seisean, “ach tá anois beó ar úr measc,” ar seisean, “fear, agus níl aon aithne agaibh air. Tá an fear san ag teacht im dhiaidhse, bíodh go bhfuil tosach aige orm, agus nách fiú mise go ndéanfainn iall a bhróige do scaoileadh.”

Do dhall an chainnt sin iad. Níor thuigeadar aon fhocal den chainnt sin, bhíodar ag féachaint ar a chéile agus ag féachaint ar an bhfear lom láidir leathnochtaithe a bhí os a gcómhair, agus bhíodar ag breithniú na bhfocal a bhí ráite aige. “Fear ag teacht ’na dhiaidh?” “Fear atá ’na dhiaidh agus atá roimis!” “Fear atá ’nár measc agus ná fuil aithne againn air?” “As a mheabhair atá sé.” Tá a mheabhair ag leathadh air agus ní haon iúnadh san. Féach an cor atá air, agus an fhéachaint bhuile atá ’na shúilibh.” D’imíodar uaidh agus thugadar aghaidh siar arís ar chathair Ierúsaleim. Nuair a chuadar abhaile d’ínseadar do sna huaislibh i gcathair Ierúsaleim cad é an saghas an duine buile a bhí ag baisteadh na ndaoine thoir in aice Bhetánia, ar bruach abhann Iórdain, agus ag cur na ndaoine chómh mór as a meabhair agus ’ bhí sé féin, le fiantas na cainnte a dheineadh sé.

Do bhreithnigh na huaisle agus na daoine léannta an scéal nuair a hínseadh dóibh é. B’fhéidir go nduairt duine de sna huaislibh sin, as a mhachnamh, agus as a bhreithniú:—

“De réir na dtargaireachtaí go léir, a uaisle, tá an t-am ann chun an Mhessiah do theacht. Is eól don uile dhuine san a bheith amhlaidh. Tá ’ fhios ag an nduine buile úd thoir ar bhruach abhann Iórdain san a bheith amhlaidh. Dhein sé an iomad machnaimh ar an Messiah. Do chuir an machnamh as a mheabhair é. Ansan le neart an mheascáin mearaí a tháinig air do buaileadh isteach in’ aigne gurbh é féin an Messiah. Titeann nithe den tsórd san amach uaireanta, mar is eól dúinn go léir.”

“Tá san maith go leór, a uasail,” arsa duine de sna teachtairíbh, mar a mheasaim, “ach dá mbeithá ag féachaint air nuair ’ fhiafraíos-sa dhe, lom díreach, arbh é an Messiah é ní déarfá gur mheas sé gurbh é. Ní fheaca riamh diúltú chómh dian, chómh seasmhach. Ní fheaca riamh iúnadh agus alltacht ar dhuine chómh mór leis an iúnadh agus leis an alltacht a bhí air mar gheall ar éinne dhá mheas gurbh é féinig an Messiah, ní hea ach a rá go gcuímhneódh éinne ar a leithéid de cheist a chur chuige.”

“Cé hé an fear so adeir sé atá ag teacht ’na dhiaidh, agus go bhfuil tosach aige air féinig, agus nách fiú é go leogfí dho iall bróige an fhir sin do scaoileadh?” arsa duine éigin eile, mar ’ mheasaim.

“D’airíos-sa,” arsa duine eile, mar ’ mheasaim, “go bhfeacthas fear ag teacht chun na habhann, i dteannta na nGaililéach, agus gur iarr an fear san ar an nduine buile é ’ bhaisteadh, agus gur éirigh aighneas eatarthu, agus go nduairt an duine buile: ‘Is agatsa atá mise do bhaisteadh ar dtúis,’ nú focal éigin mar sin; ach sa deireadh gur bhaist an duine buile an fear ó Ghaililí, agus chómh luath agus ’ tháinig an Gaililéach aníos as an uisce gur airigh na daoine tóirthneach.”

Measaim gur deineadh a lán aighnis den tsórd san nuair a tháinig na teachtairí thar n-ais ón abhainn, agus gurbh é deireadh an aighnis go ndúradar go léir ná raibh in Eóin ach duine buile agus gur fhágadar mar sin an scéal.

Ach an fhaid a bhí an t-aighneas san ar siúl sa tSanhedrim, i gcathair Ierúsaleim, bhí gnó eile ar siúl lastoir ar bruach Iórdain. An lá tar éis an lae a bhí teachtairí an tSanhedrim ann, do thárla go raibh Íosa ann agus é ag siúl, fé mar a bheadh sé ag teacht tar n-ais ón áit ’nar chuir an t-áirseóir na cathanna air. Do chonaic Eóin é. Chómh luath agus ’ chonaic sé é do labhair sé “Féach Uan Dé! ar seisean. “Féach,” ar seisean, “an tÉ a thógann peacaí an domhain!” D’airigh na Iúdaígh a bhí ’na thímpall an focal “Uan Dé,” agus chuímhníodar ar an bhfocal aduairt Isáias sa targaireacht a dhein sé ar pháis Chríost Mic Dé: “Seólfar É ar nós caeireach, chun an bháis, agus ar nós an uain i láthair na mbearbóirí, beidh sé ciúin” (Isáias liii. 7).

“Féach,” arsa Eóin, “sin é an tÉ go nduartsa ’na thaobh, ‘tá fear ag teacht im dhiaidh agus do cuireadh os mo chionn é, mar bhí tosach aige orm,’ agus níor aithníos é; agus fós do thánag ag tabhairt baiste an uisce dhíbhse, ionas go ndéanfí Eisean do thaispeánadh in Israél.”

D’airigh na daoine go léir a bhí ann an chainnt sin. Do thaispeáin Eóin an Slánaitheóir dóibh, d’innis an chainnt dóibh go soiléir gurbh é sin an tÉ úd go raibh na bóithre cama le díriú dho; an tÉ úd nárbh fhiú Eóin go leogfí dho iall a bhróige do scaoileadh. D’airíodar go léir an chainnt ach níor chorraigh éinne chun an tSlánaitheóra do leanúint. Ní duairt Eóin leó: “Imídh agus leanaidh É. Tá mo ghnósa déanta.” Ní duairt. D’fhág sé fé Íosa féinig iad a tharrac chuige le neart a ghrásta.

La ’rna mháireach a bhí chúinn bhí Eóin agus beirt dá dheisceabail ’na seasamh agus do shiúlaigh Íosa thórsu. Do labhair Eóin, “féach Uan Dé!” ar seisean. Chómh luath agus d’airigh an bheirt deisceabal an focal san d’fhágadar Eóin agus d’imíodar i ndiaidh Íosa. D’iompaigh Íosa agus chonaic sé iad ag teacht ’na dhiaidh. “Cé hé atá uaibh?” ar seisean leó. “Cá mbíonn tu id chónaí, a Rabbí?” ar siad san. Tagaidh agus feicidh,” ar seisean. Agus d’imíodar leis agus chonacadar an áit ’na raibh sé ’na chónaí.

Bhí sé ’na chónaí i gceann de sna bothaibh beaga a bhí an uair sin ar bruach abhann Iórdain. Ní dócha go raibh sa bhoth ach scailp déanta de ghéagaibh crann, mar dhíon ón ngréin i gcaitheamh an lae agus ón spéir i gcaitheamh na hoíche. Bhí craínn giúise ann go tiubh agus craínn failme, agus dheineadh duine scailp de sna géagaibh a bhíodh ar na crannaibh sin, agus ansan do leathadh an duine ar an dtalamh, fén scailp sin, a shúsa bhreá bhog ramhar, nú a bhrat a bhíodh déanta de sheithe nú de chlúmh camaill, agus shíneadh sé ar an súsa, nú ar an seithe, agus chodladh sé an oíche go sámh, agus d’éiríodh sé ar maidin go haibidh agus go hanamúil agus go dea-shláinteach. I mboth éigin den tsórd san is ea ’ bhí an Slánaitheóir ’na chónaí nuair aduairt sé leis an mbeirt úd dul leis agus an áit a dh’fheiscint. Bhí sé tímpall a ceathair a’ chlog um thráthnóna nuair a shroiseadar an both agus d’fhan an bheirt i bhfochair Íosa agus “thugadar an chuid eile den lá ’na theannta.”

Ní ínseann an Soíscéalaí cad air go rabhadar ag cainnt i gcaitheamh an lae as san go hoíche. D’fhéadfadh sé an uile fhocal dá gcainnt agus dá gcómhrá a dh’ínsint, dá mba mhaith leis é, mar bhí sé féin ar dhuine den bheirt. Eóin eile ab ea é, Eóin Soíscéalaí. Bhí sé ag gabháil le hEóin Baiste go dtí gur thaispeáin Eóin Baiste dho “Uan Dé,” ansan d’fhág sé Eóin Baiste ’na dhiaidh, an rud a theastaigh ó Eóin Baiste, agus do lean sé Uan Dé. Níor thug sé, sa tSoíscéal a scríbh sé, aon chúntas ar an aoibhneas a bhí ag an Slánaitheóir á chur ar an mbeirt i gcaitheamh an tráthnóna san. Ní ínseann sé sa tSoíscéal go raibh sé féin ar dhuine den bheirt; ach bhí. Bhí an úmhlaíocht ann. Níor mhaith leis bheith ag trácht air féin. B’fhéidir gur thuig sé nár bheag de chúntas ar an aoibhneas a cuireadh ar an mbeirt a dh’ínsint gur chaitheadar an tráthnóna i bhfochair Íosa; nárbh fhéidir d’aon tsaghas tuarascbhála ar aoibhneas dul thairis sin.

Aindréas ab ainm don duine eile den bheirt. B’iad san an chéad bheirt de dheisceabalaibh Íosa. Iascaire ab ea é, agus is ar loch Genesareit, a dh’fhág sé a bhád ’na dhiaidh an uair sin, agus tháinig sé, mar chách, chun go n-aireódh sé Eóin Baiste ag seanmóin agus chun go mbaistfí é. Bhí driotháir aige gurbh ainm do Símón. Bhí sé sin, leis, tar éis a bháid d’fhágáilt ’na dhiaidh in imeall locha Genesareit agus teacht, mar chách, chun éisteacht leis an seanmónaí agus chun baiste ’ ghlacadh. Ag siúl i measc na ndaoine dho do bhuail Aindréas uime. “Do fuaramair an Messiah,” arsa Aindréas, “tair liom go bhfeicir é.” Thánadar ag triall ar Íosa. Do labhair Íosa le Símón. “Is tusa Símón mac Ióna,” ar seisean, “Ní Símón a tabharfar ort ’na dhiaidh so mar ainm ach Céphas.” Is é brí atá leis an bhfocal Eabhraise “Iónas” ná “colúr,” agus leis an bhfocal “Céphas” ná “carraig.” Dá bhrí sin dob ionann cainnt an tSlánaitheóra agus dá n-abradh sé, as Gaelainn, “Is tusa Símón mac an cholúir. Ní Símón ná colúr, áfach, a tabharfar ort feasta ach Carraig.”

Bhí triúr deisceabal ag Críost um an dtaca san, Eóin Soíscéalaí agus an bheirt driothár, Aindréas agus Símón. Amáireach a bhí chúinn, nuair a bhí an Slánaitheóir ag gluaiseacht chun dul thar n-ais go Gaililí, do casadh air fear dárbh ainm Pilib, fear ó Bhetsáida, an áit ’na raibh an bheirt driothár, Aindréas agus Símón ’na gcónaí. “Lean mise,” arsan Slánaitheóir le Pilib; an túisce ’nar airigh Pilib an focal do lean sé an Slánaitheóir, gan oiread agus focal do rá. Bhí ceathrar deisceabal ag an Slánaitheóir ansan.

Bhíodar ag dul ó thuaidh go Gaililí. Bhí dhá bhóthar ó thuaidh, bóthar ó thuaidh fan na habhann, bóthar fada, bóthar a bhí ag casadh agus ag lúbadh de réir mar a bhí an abha ag casadh agus ag lúbadh. Bhí bóthar eile acu le gabháil dá mba mhian leó é, bóthar ó thuaidh díreach trí thír Shamaría. Cóngar mór ab ea an bóthar san, ach bhíodh sé cúntúrthach uaireanta mar gheall ar an mioscais a bhí ag na Samaratánachaibh agus ag na Iúdaígh dá chéile. Ní bhíodh an mhioscais róghéar ach nuair a bhíodh féile éigin leis na Iúdaígh ar siúl. Ní raibh aon fhéile ar siúl an uair sin agus do ghoibh an Slánaitheóir agus a cheathrar deisceabal an cóngar ó thuaidh ó Iericó go dtí Cana. Tháinig an chuallacht bheag go hárdaibh Ephraim agus bhíodar ag gabháil trí Bhetel, an áit ’na raibh Iácób ’na chodladh, na céadta blian roimis sin, nuair a chonaic sé, in aisling, an dréimire, agus na haingil ag dul suas agus ag teacht anuas, as na flaithis, ar an ndréimire sin. Chonaic an chuallacht Iúdach áirithe agus é ’na shuí ag bun craínn fígí. Bhí aithne ag Pilib air. Bhí caradas eatarthu. Ghlaeigh Pilib air:—

“A Natanaeil,” arsa Pilib, “Tá an Messiah fachta againn, an Messiah atá i dtargaireacht ó Mhaois agus ó sna fáidhíbh; Íosa, Mac Ióseph ó Nasaret is é é.”

“Ó Nasaret!” arsa Natanael, agus chuímhnigh sé láithreach ar Bhetlehem, gur i mBetlehem a béarfí an Messiah. “Ó Nasaret!” ar seisean arís, “An féidir aon ní fónta do theacht a Nasaret?” ar seisean. Níor dhein Pilib aon argóint i dtaobh an scéil, ní duairt sé ach, “tair go bhfeicir é.” Tháinig sé. Chómh luath agus ’ chonaic an Slánaitheóir é duairt sé an chainnt seo:—

“Féach an fíor-Israélíteach! an fear atá gan feall ann!”

“Conas ’ aithníonn tú me?” arsa Natanael. “Sarar ghlaeigh Pilib ort,” arsan Slánaitheóir, “nuair a bhís fén gcrann fígí, bhíos-sa ag féachaint ort.”

“A mháistir,” arsa Natanael, “is tu Mac Dé! Is tusa rí Israéil!”

Ní haon iúnadh linne, pé rud a thit amach fén gcrann go raibh an Slánaitheóir ag féachaint air. Ní heól dúinn, ná d’aon duine beó, ach don tSlánaitheóir agus do Natanael féinig, cad é an ní é. Tá deimhne againn ar an méid seo, áfach, ón bhfocal aduairt an Slánaitheóir, nárbh aon rud é gur gá do Natanael aon náire ’ bheith air ’na thaobh.

Ach do chuir focal an tSlánaitheóra iúnadh a chroí ar Natanael. Bhí ’ fhios aige ná raibh ach Dia amháin gurbh fhéidir do ’ fhios a bheith aige cad a thit amach fén gcrann. Chuir san ’ fhéachaint air an chainnt a rá, “Is tu Mac Dé.”

Ní foláir dúinn, áfach, a thuiscint nách ag cuímhneamh ar rúndiamhar na Tríonóide a bhí Natanael an uair sin. Bhí sé ag cuímhneamh ar an bhfocal a bhíodh i mbéalaibh na nIsraélíteach i gcónaí i dtaobh an Mhessiah, .i. “Mac Dé, Rí Israéil.”

Dá ndeineadh na Iúdaígh machnamh i gceart ar ráitibh an Bhíobla do chífidís go dtaispeánaid na ráite sin trí pearsana a bheith i nDia, agus gur phearsa de sna pearsanaibh sin an Messiah. Níor dheineadar an machnamh san. Nuair a thugaidís “Mac Dé” ar dhuine éigin oirirc do thuigidís leis sin gur dhuine é a bhí taithneamhach i láthair Dé, agus gurbh ionúin le Dia é, fé mar is ionúin mac len’ athair. Níor tháinig aon phioc dá chuímhneamh chúthu gurbh fhéidir an duine oirirc sin a bheith ’na Dhia agus cómhacht Dé agus nádúr Dé a bheith aige. Dá bhrí sin nuair aduairt an Slánaitheóir leó “go raibh cómhacht Dé aige;” “gurbh ionann é féin agus an tAthair” “Go raibh sé ’na Dhia”; d’éiríodar ar buile agus chuireadar diamhasla ’na leith. Bhí ’ fhios acu go raibh sé ’na dhuine, mar aon duine eile. Níor shéan sé féin riamh go raibh sé ’na dhuine, mar dob fhíor é. Ach d’oibrigh sé, os cómhair a súl, cómhachta, nárbh fhéidir d’éinne a dh’oibriú mara mbeadh cómhacht Dé aige, nú an chuid ba lú dhe, mara mbeadh cómhacht ó Dhia aige. Nuair ’ airigh Natanael an focal úd, “Nuair a bhís féin gcrann fígí do bhíos-sa ag féachaint ort,” do thuig sé gurbh amhlaidh a thug Dia an cumas radhairc sin do agus dá dheascaibh sin is ea aduairt sé “Is tu Mac Dé.” Dá mb’é an Messiah féin é, bhí a lán de sna Iúdaígh agus, bíodh gur thuigeadar go mbeadh cómhacht móra aige ó Dhia, níor mheasadar go mbeadh sé féinig ’na Dhia. Bhí a n-aigne chómh daingean san acu ar gan a bheith ann ach aon Dia amháin, i gcoinnibh na bpágánach go mbíodh na slóite déithe acu, nár chuímhníodar in aon chor ar nádúr Dé a bheith dochuimsithe agus an Tríonóid ró-Naofa ’ bheith ’na rúndiamhar, os cionn cumais tuisceana an duine.

Ach d’fhreagair Críos an focal aduairt Natanael agus duairt sé:—

“Creideann tú, a Natanaeil, toisc go nduart leat go rabhas ag féachaint ort agus tu fén gcrann fígí. Chífir nithe is mó ná san: chífidh sibh na flaithis ar oscailt agus aingil Dé ag dul suas agus ag teacht anuas ar Mhac an Duine.”

Do chonaic Iácób, in aisling, mórán aimsire roimis sin, an dréimire, agus na haingil ag dul an dréimire suas agus ag teacht an dréimire anuas, san áit sin díreach ’na raibh Críost agus Natanael ag cainnt an uair sin. Do fíoradh aisling Iácóib, agus do fíoradh focal an tSlánaitheóra nuair a cuireadh eaglais Chríost ar bun. Do chuir “Mac an Duine” an eaglais ar bun suas le dhá mhíle blian ó shin, agus táid na flaithis ar oscailt riamh ó shin, agus na haingil ag dul suas agus ag teacht anuas dréimire na sácraimíntí, ag tabhairt na ngrást anuas ar na Críostaithibh, anuas ar an Eaglais, “anuas ar Mhac an Duine” atá ’na chónaí san Eaglais sin a chuir sé féin ar bun. Ní gan fáth a chuir an Slánaitheóir an deimhniú dúbalta úd ar a chainnt nuair aduairt sé an focal san le Natanael an lá san, ansúd san áit ’na bhfeacaigh Iácób an dréimire úd agus na flaithis ar oscailt lastuas de. “Go deimhin deimhin adeirim libh,” ar seisean, “chífidh sibh na flaithis ar oscailt agus aingil Dé ag dul suas agus ag teacht anuas ar Mhac an Duine” (Eóin i. 51).

Foclóirín

Aindreás: St. Andrew, a fisherman and brother of St. Peter, the pair being the first of the disciples called by Jesus.
amáireach: “tomorrow”, or amárach in the CO. Amáireach a bhí chúinn, “the following day”.
argóint: “argument”, pronounced /ɑrə’go:ntʹ/.
árrachtaí: “monster, ravening beast”, or arracht in the CO. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows this word is also used in the opposite meaning of “a good-for-nothing, puny person”, which may be sense intended here.
bearbóir: “barber, shearer”, pronounced /bʹarə’bo:rʹ/. In the meaning of “shearer”, this would be bearrthóir in the CO.
Betánia: Bethany beyond the Jordan, on the Jordan River above the Dead Sea, where John the Baptist baptised Jesus.
Betsáida: Bethsaida, a village or place on the northern shore of the Lake of Galilee. The exact location has not been identified by scholars.
both: “booth, hut”. Note the dative plural bothaibh here: Ó Dónaill’s dictionary gives bothanna as the nominative plural, but indicates that botha is a variant (in other words, the traditionally correct form).
Cana: Cana in Galilee, where Jesus performed his first miracle at a wedding. The location has not been positively identified by scholars.
Céphas: Cephas, meaning “rock” in Aramaic—PUL states the word is Hebrew here—an appellation given by Jesus to Simon Peter, and the origin of the name of Peter, the Greek translation of Cephas.
cóngar: “shortcut”.
cur thrí chéile: “confusion”.
diamhasla: “blasphemy”.
dochuimsithe: this word is given in Ó Dónaill’s dictionary as “boundless, illimitable”, but Dinneen has “incomprehensible”, which may be more the sense here.
Eabhrais: “Hebrew language”, pronounced /ɑvəriʃ/.
Eóin Soíscéalaí: St. John the Evangelist.
Ephraim: Ephraim, one of the tribes of Israel, which held territory in what later became Samaria.
failm: “palm”, or pailm in the CO. Pronounced /falʹimʹ/.
faire go deó!: “alas! the shame of it!”
fiantas: “nonsense”, or fiántas in the CO. This word was traditionally written fiadhantas; the síneadh fada in the CO seems unjustifiable.
fíge: “fig”, or fige in the CO. Crann fígí here means “fig tree”—which is also the form used in the CO—but PUL uses crann fíge in his translation of the Gospels.
Gaililéach: Galilean.
glao: “call”, feminine here, but masculine in the CO.
go deimhin deimhin: “verily, verily”, an emphatic phrase found in the New Testament.
Iónas: Jonah, a Hebrew name meaning “dove”. PUL gives both Iónas and Ióna as the name of Simon Peter’s father, Jonah.
ionúin: “dear, beloved”.
Israélíteach: “Israelite”, or Iosraeilíteach in the CO.
leamh: “insipid, uninteresting”.
leathaim, leathadh: “to spread”, but also, as shown in Ó Dónaill’s dictionary, “to become confused, indistinct”. Tá a mheabhair ag leathadh air, “he’s getting confused, losing his mind”.
leathlomrachta: “half-naked”, pronounced /lʹah-lomərəxtə/, leathnocht in the CO.
Loch Genesareit: Lake Gennesaret, or the Lake of Gennesaret, also called the Sea of Tiberias or the Sea of Galilee, in north-eastern Israel.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
meascán mearaí: “bewilderment”.
millim, milleadh: “to destroy”, but also “to puzzle, confuse”. Note the long vowel in the preterite: do mhíll sé.
Natanael: Nathanael or Nathaniel, one of the 12 apostles of Jesus, usually identified with St. Bartholomew. The vocative is given in the original as a Natanael!, but edited here as a Natanaeil!
págánach: “pagan (adj)”, or págánta in the CO.
Pilib: St. Philip, one of Jesus’ disciples.
rá: “saying, utterance”, with ráite in the plural.
Rabbí: Rabbi, the form of address of a Jewish religious teacher, originally meaning “my master” in Hebrew. The CO has concocted the form raibí.
ramhar: “fat”, but also “thick” of cloth. Spelt reamhar in the original.
rúndiamhar: “mystery”, or rúndiamhair in the CO. Pronounced /ru:n-dʹiəvər/.
sácraimínt: “sacrament”. The Letiriú Shímplí version of PUL’s An Teagasg Críostaidhe points to a pronunciation of /sɑkri’mʹi:ntʹ/, although the original text here has sácramintí, with a long a, and An Teagasg Críostaidhe has both sacramínt and sácramínt. The pronunciation may be /sɑ:kri’mʹi:ntʹ/. There is no epenthetic vowel here, probably because the word is known in its English/Latin versions too.
Samaratánach: Samaritan, a native of Samaria. The Samaritans claimed to be descendants of Ephraim and Manasseh, sons of Joseph (founder of one of the 12 tribes of Israel), who escaped the deportation of the Israelites to Assyria in 722 BC.
Sanhedrim (an tSanhedrim): the Sanhedrim, the 71-member supreme court of Israel. This regularly appears as an tSanhedrim in the nominative here, as if feminine, but then we have teachtairí an tSanhedrim here also, as if masculine.
scailp: “den, hut”.
seanmónaí: “preacher”, or seanmóirí in the CO. Pronounced /ʃanə’mo:ni:/.
seasmhach: “steadfirst, firm, staunch”, pronounced /ʃasəvəx/.
Símón mac Ióna: St. Peter, originally called Simon, son of Jonah. Simon was a fisherman and the brother of St. Andrew, the pair being the first of the disciples called by Jesus.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in the CO. IWM and CFBB confirm the WM pronunciation is /sroʃimʹ, sro’ʃu:ntʹ/.
suas le: “close to, approximately”.
súsa: “rug”.
tagaim, teacht: “to come”. Note that PUL used the classical spelling tar in the imperative, a spelling that is adopted in the CO, but this has been edited here as tair, to give the WM pronunciation, /tɑrʹ/.
tóirthneach: “thunder”, or toirneach in the CO. Pronounced /to:rhnʹəx/. PUL commented in his Notes on Irish Words and Usages (p107) that he had never heard this word pronounced without its medial -th-.
Tríonóid: “Trinity”.

Caibideal a Seacht.

Eóin Baiste.

Cnuic agus sléibhte is ea an tír ar fad laisteas de chathair Ierúsaleim. Talamh ana-bhocht atá in sna gleanntaibh idir na cnuic sin. Cnapóga móra cailce is ea na cnuic, agus dá bhrí sin ní cré is mó atá in sna gleanntaibh ach cailc bhrúite. Ní fhásann puínn glasraí ar an gcailc bhrúite sin. Ní feictear uirthi ach paistí beaga de rud éigin i bhfuirm fraoigh anso agus ansúd, agus ansan, an chailc bhrúite ar leathadh amach fé sholas na gréine agus í ag taithneamh mar a bheadh sneachta, ag caochadh an té ’ bheadh ag féachaint ’na thímpall ar an dtír.

Toisc gan a bheith in sna cnucaibh ach cnapóga móra cailce bíd na cnuic lán de phluaisibh móra doimhne leathana. Bíonn an chailc tirim, agus dá bhrí sin bíd na pluaiseanna tirim, i dtreó go bhfaighfí orthu, uaireanta, pluais bhreá leathan árd ’na bhféadfadh duine cónaí ’ dhéanamh maith go leór.

Tá pluais acu san tamall siar ó chathair Ierúsaleim, in aice leis an mbaile mbeag ar a dtugtar Ain Carim. Pluais mhaith mhór is ea í agus ní rófhuiriste dul isteach inti, tá an áit chómh hachrannach san ag á béal. Tá le feiscint istigh sa phluais sin cloch mhór leathan, i bhfuirm bínse, agus d’fhéadfadh duine é féin do shíneadh ar an gcloich sin agus bheith ar a shuaimhneas ar feadh tamaill. Tá roinnt sceach ag fás amu’ tímpall ar bhéal na pluaise, agus tá sruth beag fíoruisce ag teacht amach a taobh an chnuic tamall beag ó bhéal na pluaise, agus an t-uisce ag titim síos isteach i gclais bheag atá sa charraig mar a bheadh cupán.

Tá sé ’na sheanchas béil i measc na ndaoine sa tír sin gur sa phluais sin a bhí Eóin mac Sacarí ’na chónaí ó fhág sé tigh a mhuíntire go dtí go raibh sé deich mbliana fichid d’aois. Agus “díthreabh Eóin,” an ainm atá ar an dtalamh uaigneach fiain atá mórthímpall na háite ’na bhfuil an phluais. Is dó’ leis na daoine gur istigh sa phluais sin a rugadh Eóin. Is fíor ná fuil aon bhunús leis an samhlú san, ach taispeánann sé ainm Eóin, agus a phearsa, agus a chónaí sa phluais, a bheith ana-shoiléir i gcuímhne agus in aigne na ndaoine.

Is eól, áfach, nár chaith Eóin istigh sa phluais sin ach cuid dá dheich mbliana fichid, agus b’fhéidir, cuid bheag. Tuigid lucht eólais go raibh aigne láidir aige agus gurbh fhear ana-chruaidh ana-dhea-shláinteach é, agus ná fanadh sé in aon áit amháin puínn aimsire ach é ag imeacht ó áit go háit. Théadh sé soir go bruach na mara Mairbhe, mar ar thit an tine ó neamh anuas ar chathrachaibh Shodoim agus Ghomorrha, ag loscadh na ndaoine, bhíodar chómh holc san i láthair Dé. Chíodh sé an talamh ar bruach na Mara Mairbhe sin agus gan ann ach an luaithreach, fé mar ’ bheadh rian na tine fós féin air. Mhothaíodh sé, nuair a luíodh an brothall ar uisce na Mara Mairbhe sin, an balaithe bréan a bhíodh ag éirí as, balaithe na tine bréine ruíbhe do thit as an spéir ar an áit an lá uathásach úd fadó. Théadh sé ó thuaidh fan bhruach na mara san go dtí an áit ’na ritheann uisce abhann Iórdain isteach inti. Chíodh sé an áit ’nar cimeádadh siar uisce na habhann san agus ’nar fágadh leaba na habhann tirim an fhaid a bhí clann Israéil ag teacht thar abhainn anoir nuair a bhíodar ag teacht isteach sa talamh naofa. Théadh sé as san siar go dtí cathair Ierichó ná raibh i bhfad siar ón áit, agus chíodh sé an chathair sin Ierichó, agus chuímhníodh sé ar conas mar a thit fallaí árda láidre na cathrach san chun tailimh anuas, le fuaim na dtrúmpaí beannaithe, gan éinne ag baint leó ná ag bualadh aon bhuille orthu, gan dhá leagadh ach fearg Dé, mar gheall ar léanmhaireacht peacaí na ndaoine. Théadh sé tamall eile ó thuaidh fan na habhann. Thagadh sé chun na háite ’na raibh Elias agus Eliséas ag siúl le cois a chéile agus ag cainnt lena chéile go dtí gur tháinig an carbad tine agus gur tógadh Elias isteach sa charbad agus gur chaith sé a bhrat chun Eliséais, agus gur tógadh suas go neamh é féin.

Bhíodh na pluaiseanna aige ins gach aon bhall. Ní bhíodh de chlúdach air ach seithe fan choím air agus crios leathair, agus brat déanta de chlúmh camall aniar ar a shlinneánaibh. Ní bhíodh de bhia aige ach torthaí na gcrann agus lócaistí agus an mhil a dheineadh na beacha i bpollaibh na gcarraigreach. Ach, ar nóin, thugadh Dia aire dho.

I gcaitheamh na haimsire sin go léir bhí an Sprid Naomh ag líonadh a chroí den eólas agus de sna smaointibh a bhí riachtanach chun é ’ dh’ollmhú i gcómhair na hoibre a bhí ceapaithe dho le déanamh. An bheatha uaigneach i measc na gcnuc; an t-eólas a bhí aige as an scríbhinn diaga ar na nithibh a thit amach in sna haimsiribh roimis sin in sna háiteannaibh a bhí aige á shiúl an uair sin; an bhaint a bhí ag na sean-nithibh sin leis an Messiah a bhí le teacht; na focail a labhair na fáidhí go léir i dtaobh an Mhessiah sin; ’na theannta san, an solas a chimeád an Sprid Naomh ar lasadh dho istigh in’ aigne, agus an stiúrú a bhí ag an Sprid Naomh á dhéanamh ar a smaointibh agus ar a mhachnamh; do dhein san go léir ollmhú air i gcómhair na hoibre. Bhí an t-ollmhú fada, ach níor mhór san, mar obair ana-mhór ab ea an obair a bhí le déanamh. Tháinig as an ollmhú san go raibh a chroí lán de neart, agus go raibh a aigne lán de sholas, agus go raibh a thuiscint lán de chruinneas, agus go raibh an neart san, agus an solas san, agus an cruinneas tuisceana san le feiscint go soiléir ’na shúilibh agus ’na ghnúis, agus gur chuireadar fuinneamh agus lúth agus anamúlacht ’na shiúl, agus daingneacht ’na sheasamh, agus tathac ’na chainnt, agus uchtach ’na chliabh.

Fé dheireadh tháinig an t-am do chun na hoibre ’ thosnú:—

“Sa cúigiú bliain déag d’ímpireacht Thibériuis Caesar, nuair a bhí Pontius Pílát in’ uachtarán ar Iúdéa, agus Héród ’na thetrarc ar Ghaililí, agus a dhriotháir Pilib ’na thetrarc ar Itúréa agus ar chrích Thraconítis, agus Lisanias ’na thetrarch ar Abilína; in aimsir an dá Árdshagart Annas agus Caiphas, do thárla briathar Dé ar Eóin mac Shacariais sa bhfásach, agus tháinig sé ar fuaid na gcríoch go léir ar bruach Iórdain, ag fógairt baiste chun aithrí agus chun maithiúnachais peacaí, mar atá scríofa i leabhar na bhfocal aduairt Isáias fáidh: ‘Guth duine ag glaoch sa bhfásach: deinidh slí an Tiarna d’ollmhú; deinidh a bhóithre do dhíriú dho: líonfar gach gleann agus ísleófar gach sliabh agus gach cnuc, agus beidh gach cam ’na dhíreach agus gach garbh ’na shlí réidh, agus chífidh gach feóil an slánú a dhéanfaidh Dia.”

Sin mar a dh’ínseann an Soíscéalaí, Lúcás Naofa, conas a chuir an Sprid Naomh ’ fhéachaint ar Eóin an obair a bhí aige le déanamh do thosnú. “Baiste chun aithrí” a thugann sé ar an obair. Bhí an Messiah chun na ndaoine do shaoradh óna bpeacaíbh. Ní féidir peacaí do mhaitheamh in aon chor, ná aon duine do “shaoradh óna pheacaíbh” gan dólás a bheith ar an nduine mar gheall ar na peacaíbh. Dá bhrí sin, is é céad ghnó a bhí ag Eóin le déanamh, ag ollmhú na ndaoine chun go saorfí óna bpeacaíbh iad, ná iad do spreagadh chun aithrí. Bhí seanathaithí ag na Iúdaígh ar gach sórd íonú le huisce, ní lámh roim bia ’ chaitheamh, agus a lán deismireachtaí den tsórd san. Níor dheocair glanadh na colla le huisce do chur ’na luí ar a n-aigne, ’na chómhartha ar ghlanadh an anama le deóraibh aithrí.

Chómh luath agus a thosnaigh Eóin ar sheanmóin do thosnaigh na daoine ar chruinniú chuige. Chuir neamhchoitiantacht a phearsan agus uathásacht a chainnte iúnadh agus alltacht orthu go léir. Nuair a bhíodh daoine tar éis teacht ag triall air agus éisteacht lena sheanmóin, agus go mbaisteadh sé iad agus go n-imídís uaidh abhaile, d’ínsidís do dhaoinibh eile an scéal. Thagadh na daoine eile sin chun go n-aireóidís a chainnt. Nuair a thagaidís sin agus chídís é agus d’airídís a ghlór agus a chainnt, d’admhaídís nár thug an tuarascbháil a fuaradar air aon eólas dóibh ar cad é an saghas é go dtí go bhfeacaigh a súile féin é agus go raibh a gcluasa féinig ag éisteacht le fuaim agus fuinneamh agus le faobhar a chainnte.

Ar bruach abhann Iórdain is ea is mó a bhíodh sé ag déanamh na hoibre, san áit ’nar innis seanchas béil na ndaoine Elias agus Eliséas a bheith ag siúl le cois a chéile sarar tógadh suas Elias. Chuir san na daoine ag cuímhneamh ar Elias, agus dhá thabhairt fé ndeara go raibh cosúlacht mhór idir an Elias a bhí ’na n-aigne agus an fear lom, láidir, leathnochtaithe sin a bhí ansan ag cainnt leó agus ag cur an phíoparnaigh ’na gcluasaibh le faobhar a ghutha, agus ag cur an chreatháin ’na gcroithibh le scannrúlacht na bhfírinní a bhí aige á chur os a gcómhair.

Nuair a bhídís tamall ag éisteacht leis chuímnídís ar an gcainnt atá i bhfilíocht Ecclesiasticuis, an tuarascbháil atá sa bhfilíocht san ar an gcéad Elias úd, mar seo:—

“Agus d’éirigh Elias fáidh, mar ’ bheadh tine,
Agus bhí a chainnt mar ’ bheadh lasair thine,
Agus thug sé gorta anuas orthu,
Agus do deineadh buíon shuarach den mhuíntir
A bhíodh dhá chrá lena bhformad,
Óir níor fhéadadar aitheanta an Tiarna a dh’fholag.
Le briathar an Tiarna do dhún sé an spéir,
Agus thug sé tine anuas as an spéir trí huaire.
Ar an gcuma san do móradh Elias le hoibreachaibh iúntacha,
Agus cé ’ fhéadfaidh maíomh mar thusa!
Thusa do thóg an marbh aníos ó ghreim an bháis,
Le briathar an Tiarna Dia!
Thusa do leag ar lár na ríthe móra,
Agus do bhris gan dua a gcómhachta,
Agus do dhíbir as a leapachaibh lucht glóire.
Thusa do chlois breitheanna i Síon,
Agus breitheanna cosnaimh i Hóréb.
Thusa do chuir ungadh chun aithrí ar ríthibh,
Agus a dhein fáidhí chun iad a bheith id dhiaidh.
Thusa do glacadh isteach sa lasair ghuarnain,
Agus i gcarbad na n-eachra tine.
Thusa atá scríofa i mbreitheannaibh na haimsire,
Chun feirge an Tiarna do mhaolú,
Chun croí an athar do chasadh ar an mac,
Chun na dtreabh so Iácóib do chur ar a mbonnaibh arís.
Is aoibhinn don mhuíntir a fuair radharc ortsa,
Agus go bhfuil orthu solas do ghrá dhóibh.”

Bhí an moladh san ar Elias i mbéalaibh na ndaoine go léir an uair sin. Chonaic an uile dhuine gur mhar a chéile an tElias a fuair an moladh san agus an fear a bhí ansúd os a gcómhair. An mhuíntir a bhíodh ag éisteacht leis ar feadh tamaill, agus a bhaisteadh sé nuair a bhídís ollamh chuige, théidís abhaile nuair a bhíodh an baiste fálta acu, agus ní bhíodh de phort acu sa bhaile ach dhá ínsint cad é an deallramh a bhí ag Eóin leis an Elias úd a fuair an moladh sa bhfilíocht naofa.

Is é rud a tháinig as an gcainnt sin agus as an ndeallramh san ná gur thosnaigh daoine ar a rá gurbh é duine Eóin mar Sacarí ná Elias féinig tagaithe ar an saol arís. Fé mar a thosnaigh na slóite daoine a bhí ag teacht ar mhéadú, do thosnaigh an focal san ar bheith dá rá níba mhinicí agus níba dheimhnithí. Gach aon chuallacht daoine a théadh abhaile tar éis tamaill a thabhairt ag éisteacht le húrlabhra Eóin, agus tar éis é dhá mbaisteadh chun aithrí in uisce abhann Iórdain, dheinidís deimhniú sa mbreis do sna daoine sa bhaile gurbh é Elias é gan amhras ar bith. Fé mar a hairítí an deimhniú san agus é ag dul i méid, do thosnaigh uaisle móra ar theacht. Bhíodh an t-eólas ní b’fheárr ag na huaslibh móra san ar an scríbhinn diaga agus ar na targaireachtaíbh, agus ar an dtuarascbháil a bhí ar Elias i leabhar Ecclesiasticuis. Thánadar agus chonacadar Eóin agus d’éisteadar lena ghlór agus bhíodar ag féachaint sa ghnúis air, agus in sna súilibh air. Do chuir borradh agus aoirde agus neart agus ceól an ghutha a bhí ag teacht as a chliabh agus óna chroí an píoparnach úd ’na gcluasaibh agus an creathán úd ’na gcroithibh, agus do buaileadh isteach ’na n-aigne go daingean gurbh é Elias é gan dabht ar domhan. Dheineadar san an aithrí agus do bhaist Eóin iad, chun na haithrí, agus chuadar abhaile, cuid acu siar chun cathrach Ierúsaleim agus cuid acu thar Iórdan soir.

Ag áth éigin d’áthannaibh na habhann is ea ’ bhíodh Eóin an chuid ba mhó dá aimsir, ag seanmóin agus ag baisteadh. Bhí a lán de shliocht Israéil lastoir den abhainn. D’fhanadar ar an dtaobh thoir den abhainn an chéad lá úd nuair a tháinig an pobal go léir treasna na habhann anoir chun na tíre naofa do shealbhú. Bhí an talamh ar an dtaobh thoir go maith agus thaithn sé le cuid acu. B’éigean dóibh áfach teacht anoir nuair a bhí an pobal go léir ag teacht anoir, chun na gcathanna do throid, ach do leogadh dóibh dul soir arís nuair a bhí an troid déanta, agus an talamh thoir d’áitreabh. Nuair ’ airigh sliocht na ndaoine sin an baiste chun aithrí ’ bheith dá dhéanamh san abhainn chromadar ar theacht chun na habhann agus ar bheith ag éisteacht le húrlabhra an fhir uathásaigh go raibh gach éinne ag trácht air agus gach éinne dhá rá gurbh é Elias é. Bhíodar san chómh deimhnitheach le cách gurbh é Elias é.

D’airigh uaisle cathrach Ierúsaleim an chainnt a bhí ar siúl, gach éinne dhá rá go raibh Elias tagaithe arís. D’airigh na Fairisínigh an chainnt, d’airigh na Sadducínigh an chainnt. An fhaid ná raibh ag rá na cainnte ach amháin daoine bochta gan léann níor chuir na huaisle, na Fairisínigh, na Sadducínigh, ná aon aicme eile den tsórd san, aon tsuím sa chainnt. Ach nuair a bhí gach éinne ag rá na cainnte, idir uasal agus íseal dá bhfeacaigh é agus dár airigh é, dhá rá gurbh é Elias é gan aon dabht, níorbh fhéidir d’Fhairisíneach ná do Shadducíneach neamhshuím do chur sa scéal a thuilleadh. Do ghluais cuid acu soir chun go bhfeicfidís é lena súilibh féinig agus go n-aireódís a chainnt lena gcluasaibh féinig.

Thánadar ’na láthair. Chonacadar é. Chonacadar an fear lom, láidir, neamheaglach, agus an seithe casta fan choím air, agus an brat, a bhí déanta de chlúmh an chamaill, aniar ar a shlinneánaibh aige. Chonacadar é, agus d’fhéach sé orthu, d’fhéach sé orthu amach as na súilibh tine úd agus do chritheadar. Do labhair sé leó, agus tháinig tuilleadh creatháin orthu. “Ó!” ar seisean, agus chuir an t-“Ó!” san píoparnach ’na gcluasaibh, “Ó!” ar seisean, “a shíolrach na n-aithreach nímhe! Cé ’ mhúin díbhse conas dul ón ndíbheirg atá ag teacht!” Mheasadar, b’fhéidir, gur “Míle fáilte rómhaibh, a uaisle!” adéarfadh sé. Sin mar a labharthí leó thiar i gcathair Ierúsaleim nuair a bhíodh daoine bochta dhá gcaitheamh féin ar an dtalamh ag úmhlú dhóibh. “A shíolrach na n-aithreach nímhe!” ar seisean, agus an pobal go léir, na mílte daoine, ag éisteacht lena chainnt. Ní bhfuair na Fairisínigh ná na Sadducínigh a leithéid d’easonóir riamh. Ach féach, ní duairt sé leó: “Scriosaidh as mo radharc nú tabharfad tine anuas as na flaithis agus loiscfead sibh in úr luaithrigh mar a dhein Elias le fearaibh armtha an rí!” Ní duairt sé aon ní dhá shórd. Chrom sé láithreach ar a ghnó féinig a dhéanamh, ar an ollmú ’ dhéanamh don tSlánaitheóir. “Deinidh aithrí!” ar seisean, “ach más maith libh an aithrí ’ bheith tairbheach deinidh go torthúil í. Bíodh toradh ar an aithrí agaibh toradh diongbhálta, diongbháil na haithrí de thoradh.”

I dteannta gach dearúd eile dá raibh ar na Iúdaígh an uair sin bhí sé daingean ’na n-aigne, ó b’iad sliocht Ábrahaim iad nár bhaol dóibh fearg Dé mar ná fágfadh Dia Ábraham gan sliocht air. Duairt Eóin leó gan codladh ar an gcluais sin; mara ndeinidís an aithrí go dtiocfadh díbheirg Dé orthu agus go ndísceódh an díbheirg sin iad go léir, agus ná fágfadh san Ábraham gan sliocht air, mar go bhféadfadh Dia daoine ’ dhéanamh de sna clochaibh a bhí ansúd fé chosaibh an phobail agus iad a thabhairt mar sliocht d’Ábraham.

Nuair a bhí an focal cruaidh ráite aige leis na huaislibh do labhair sé leis an bpobal go léir agus duairt sé leó: “Tá faobhar na tua curtha ar phréimh gach craínn, agus gach aon chrann ná tabharfaidh toradh fónta geárrfar é agus curfar sa tine é.” Ansan thosnaigh na daoine ar é ’ cheistiú, “Agus cad ’tá againn le déanamh?” ar siad. Duairt sé leó, “An té go bhfuil dhá chasóig aige tugadh sé don té ná fuil aige agus an té go bhfuil bia aige deineadh sé mar an gcéanna.” Agus tháinig poibleacánaigh chuige chun go mbaistfí iad agus, “A Mháistir,” ar siad, “cad ’tá againne le déanamh?”Aicme a bhí go mór fé dhrochmheas ab ea na poibleacánaigh. Ba chosúil iad leis na prócadóiríbh a bhíodh anso in Éirinn againn tamaill ó shin, agus a bhíodh ag bailiú deachún do sna ministríbh Gallda. Cheannaídís an deachú ón ministir agus thugaidís airgead áirithe dho. Ansan do bhainidís a dhá oiread san amach i mbailiú an airgid ó sna daoine. Ar an gcuma gcéanna, amu’ in sna tíorthaibh a bhíodh tabhartha féna smacht ag na Rómhánaigh, thugadh na Rómhánaigh do phrócadóiríbh áirithe a dhíoladh as, ceart chun na cánach a bhailiú. Ansan do bhailíodh na prócadóirí sin, ón bpoiblíocht le héigin, níos mó go mór ná mar a bhíodh díolta acu féin as an gceart chun na cánach. Do thuigeadh an phoiblíocht an éagóir sin agus bhíodh fuath fíochmhar acu do sna prócadóiríbh, nú do sna poibleacánachaibh, óir sin é an ainm a thugaidís orthu. “Cad ’tá againne le déanamh?” ar siad le hEóin. Níor thaispeáin sé fuath ná fearg dóibh. Do labhair sé leó go cneasta, ach d’innis sé an fhírinne dhóibh. “Ná bainidh amach níos mó ná mar atá ceapaithe dhíbh,” ar seisean. Nuair ’ cheannaídís an ceart chun na cánach a bhailiú do lamháltí dhóibh suím éigin den cháin, dóibh féinig, mar dhíolaíocht as an mbailiú. Duairt Eóin leó gan níba mhó ná an méid sin a bhaint amach agus go mbeadh an scéal go maith acu.

“Agus cad ’tá againne le déanamh?” arsa saighdiúirí éigin a bhí ann. “Ná deinidh lámh láidir ar éinne,” ar seisean leó, “agus ná deinidh cúlchainnt ar éinne, agus bídh sásta lenúr dtuarastal.”

Mar adúradh, bhí an focal ag imeacht ó bhéal go béal, agus ag neartú fé mar a bhí sé ag imeacht, gurbh é Elias é. Ansan tháinig athrú i neart ar an bhfocal san féinig. Thosnaigh daoine ar a rá gurbh é an Messiah é, gurbh é an Slánaitheóir a bhí geallta é, gurbh é an Críost é. Thug sé fé ndeara an chainnt sin a bheith ar siúl. Chuir sé cosc leis an gcainnt sin láithreach. Duairt sé leó go raibh an Críost gan teacht fós, ach go raibh sé ag teacht. “Táimse úr mbaisteadh le huisce,” ar seisean, “ach tiocfaidh duine is treise ná me, duine nách fiú mise go ndéanfainn iall a bhróige do scaoileadh, agus baistfidh sé sin sibh leis an Sprid Naomh agus le tine.”

Ní duairt sé aon rud nuair a bhí an chainnt ar siúl dhá rá gurbh é Elias é. Bhí ’ fhios aige go raibh fírinne áirithe sa chainnt sin, go raibh an chainnt fíor ar shlí. Ach chómh luath agus adúradh gurbh é an Slánaitheóir é bhain sé an ceann den scéal tapaidh go leór dóibh; “Duine ag teacht im dhiaidh agus is treise é ná me, . . . Ní fiú me go scaoilfinn iall a bhróige dho . . . Baiste le huisce mo bhaistese . . . Baiste leis an Sprid Naomh agus le tine an baiste a dhéanfaidh sé siúd.”

Do chomáin Eóin leis ag déanamh an bhaiste le huisce agus ag teagasc na ndaoine. Fé dheireadh tháinig an tÉ a bhí chun an bhaiste ’ dhéanamh leis an Sprid Naomh agus le tine. Deir lucht eólais ná raibh ach trí mhí ó thosnaigh Eóin ar an mbaiste ’ dhéanamh sa Iórdan go dtí gur tháinig mar aon duine eile den phobal, an tÉ sin a bhí chun baiste ’ dhéanamh leis an Sprid Naomh agus le tine. Dheallródh an scéal ná raibh aithne súl ag an mbeirt ar a chéile. Bhí a shaol go dtí san caite ag an Slánaitheóir i nGaililí. Níor casadh ar a chéile iad go dtí an lá ’nar tháinig Íosa go dtí an Iórdan i measc an phobail. Deir Eóin féin ná raibh aon aithne súl aige air. Deir sé an chainnt dhá uair. “Ach níor aithníos-sa É,” agus arís, “Níor aithníos-sa É, ach an té a chuir uaidh me ag déanamh an bhaiste in uisce duairt sé liom: ‘An tÉ go bhfeicfir an Sprid Naomh ag teacht anuas air agus ag fanúint air, is é sin a dheineann baiste sa Sprid Naomh.’” (Eóin i. 31-33.) Chonaic Eóin É agus d’aithin sé láithreach É. Níor ghá dho fanúint le teacht an Sprid Naoimh anuas air. Chonaic sé chuige é agus pobal mór de mhuíntir Ghaililí in éineacht leis, agus é ar a measc mar aon fhear eile den phobal. Ach d’aithin Eóin é go maith.

Bhí sé in aigne Eóin i gcónaí ná raibh ann féin ach fógarthóir don tSlánaitheóir, agus nuair a thiocfadh an Slánaitheóir go mbeadh gnó an fhógarthóra déanta. Ach tháinig Íosa agus d’iarr sé ar Eóin é ’ bhaisteadh. Tháinig tocht ar Eóin. “Ó!” ar seisean, “is amhlaidh is ceart duitse mise ’ bhaisteadh!” Agus bhí sé ag cur ’na choinnibh, agus duairt Íosa leis: “Scaoil liom sa ní seo, óir seo mar is ceart dúinn gach fíoraontacht do chómhlíonadh.”

D’úmhlaigh Íosa Críost é féin mar aon duine eile den phobal. Do ghlac sé an baiste chun aithrí ó láimh Eóin mar a ghlac gach duine eile den phobal, bíodh ná raibh aon ghá le haithrí aige. Do naomhaigh sé, leis an úmhlú san aithrí na ndaoine. Do chuir mórluacht na páise, a bhí le teacht, toradh fíoraontachta ar an aithrí, toradh fíoraontachta nárbh fhéidir a bheith ar aithrí na ndaoine mara mbeadh an Slánaitheóir do dhul isteach san aithrí, dhá naomhú. Nuair a chuaigh an Slánaitheóir isteach san aithrí do beachtaíodh toradh na haithrí. Do beachtaíodh, nú do cómhlíonadh, an fhíoraontacht, ’sé sin, fíoraontacht na ndaoine, ’sé sin, fíoraontacht na cine daonna, ’sé sin “gach fíoraontacht,” ’sé sin, omnem justitiam (Mait. iii. 14.)

Ansan do bhaist Eóin Íosa díreach ar nós aon duine eile den phobal, agus chómh luath agus ’ tháinig Íosa aníos as an uisce do hoscladh an spéir os a chionn agus tháinig an Sprid Naomh anuas air, i riocht colúir, agus d’fhan sé air, agus lena línn sin tháinig an guth anuas as an spéir “Is tusa mo mhac ionúin. Is ort atá mo ghreann.”

Chíd lucht diachta sa méid sin cainnte áireamh ar thrí pearsanaibh na Tríonóide, gach pearsa fé leith, gan ionantas; an tAthair Síoraí ag labhairt thuas, Críost Mac Dé, a gineadh go síoraí ón Athair, agus é ’na dhuine, laistíos, agus an Sprid Naomh ag teacht anuas. Ní hionann an té do labhair thuas agus an té lenar labhradh thíos. Ní hionann an té a tháinig anuas agus an té a dh’fhan thuas agus do labhair thuas, agus ní hionann éinne dhíobh san agus an té a bhí thíos, ’na dhuine. Bhí an tAthair Síoraí thuas, tháinig an Sprid Naomh anuas. Bhí an Mac, Críost Mac Dé, thíos agus é ’na dhuine. Sin iad trí pearsana na Tríonóide, an tAthair agus an Mac agus an Sprid Naomh, gach pearsa acu fé leith, agus gur neamhionann an tAthair agus an Mac, an tAthair agus an Sprid Naomh, an Mac agus an Sprid Naomh. Is trí pearsana fé leith iad in aon Dia amháin.

Deir an Soíscéal gur “fhan” an Sprid Naomh ar Íosa nuair a bhaist Eóin é. Agus deir Lúcás go raibh Íosa “lán den Sprid Naomh,” agus gur “sheól an Sprid Naomh amach sa bhfásach é ar feadh daichead lá,” agus gur “cuireadh cath air ón annsprid,” agus “nár ith sé bia ar feadh na haimsire sin.” Nuair a bhí an daichead lá caite tháinig ocras air. Ansan duairt an diabhal leis: “más tu Mac Dé abair leis an gcloich sin arán a dhéanamh di.” Agus duairt Íosa: “Ní har arán amháin a mhaireann an duine ach ar gach briathar a thagann ó Dhia.”

Bhí ’ fhios ag an áirseóir go raibh cómhachta móra éigin ag Íosa, ach ní raibh deimhne aige ar gurbh é Mac Dé é. Dá ndeineadh Íosa an mhíorúilt bheadh, dar leis, an deimhne sin aige. Fuair sé an freagra a gheóbhadh sé ó aon duine a bheadh ciallmhar, tuisceanach, muiníneach as Dia, agus sásta le toil Dé. D’fhág an freagra san é gan aon phioc den eólas a bhí uaidh.

Ansan do rug an t-áirseóir leis é isteach i gcathair Ierúsaleim agus chuir sé ’na sheasamh é ar spuaic an teampaill agus duairt sé leis: “Más tu Mac Dé caith thu féin le fánaidh, óir tá scríofa; gur thug sé órdú dá aingealaibh tu ’ thabhairt saor, agus go ndéanfaidís thu ’ ghabháil ’na nglacaibh sara mbuailfá do chos i gcoinnibh cloiche.” Fuair sé, arís, freagra a bhí ciallmhar fírinneach, oiriúnach d’aon duine le tabhairt, ach níor thug an freagra san do, ach chómh beag leis an gcéad fhreagra, an deimhne a bhí uaidh. D’fhéadfadh aon duine ciallmhar a rá “Peoca is me Mac Dé nú nách me ní ceart dom fromadh ’ dhéanamh ar mo Thiarna Dia; me féin do chaitheamh le fánaidh síos ansan gan ghá gan riachtanas.”

Ansan do rug an t-áirseóir leis é go dtí mullach cnuic aoird agus thaispeáin sé dho, in aon phúnc amháin aimsire, ríochta an domhain go léir, agus duairt sé leis: “Tabharfadsa dhuitse na cómhachta san uile go léir, agus a ngradam, óir do tugadh dom iad, agus tugaim iad dom rogha duine; dá bhrí sin, má dheineann tú mise ’ dh’adhradh ansan os mo chómhair, is leat iad go léir.” Do thuig an t-áirseóir dá mba ná beadh in Íosa ach duine gur dheocair do gan na cómhachta móra go léir sin agus an gradam san go léir do ghlacadh. Dá nglacadh sé iad bhí buaite ag an áirseóir air. Dá n-abradh sé, “Is liom féin cheana iad” bheadh an deimhne tabhartha uaidh aige. Ní duairt sé ach an focal ba cheart d’aon duine a rá i dtaobh Dé, agus a rá go feargach: “Tá scríofa: adharfaidh tú do Thiarna Dia agus déanfair seirbhís do san amháin.” D’fhág an tríú freagra an t-áirseóir gan eólas, chómh maith leis an dá fhreagra eile, agus d’imigh sé. Bhí buaite air glan, agus ní raibh aon phioc dá fhios aige ná gur ag duine a bhí buaite air. D’imigh sé, ach níor imigh sé ach go ceann tamaill. Bhí sé ceapaithe ar lá eile ’ bheith aige uair éigin.

Deintear a lán ceistiúcháin i dtaobh an chatha san a leogadh don áirseóir a chur ar Chríost. “Cad chuige an cath?” “Cad a bhí beirthe le bua an chatha?” “Cad é an iúnadh Dia na Glóire do bhuachtaint ar an áirseóir?”

Ar dtúis, “Cad chuige an cath?” Is mó cúis ná tuigimídne a bhí leis an gcath ach bhí roinnt cúiseanna a thuigimíd go maith leis an gcath. Thaispeáin an cath san dúinne conas is ceart dúinn cathanna dá shaghas a throid nuair a chuireann an t-áirseóir orainn iad. Bhí a chúis féin ag an áirseóir leis an gcath. Bhí ’ fhios aige go raibh duine le teacht ar shliocht na mná úd, agus go mbrúfadh sé a cheann féin. Bhí ’ fhios aige, as na targaireachtaíbh gurb é Mac Dé ’na dhuine, a dhéanfadh an brú san. Theastaigh uaidh ’ fhios a bheith aige arbh é an duine seo a bhí daichead lá gan bhia sa bhfásach é sin. Níor dheimhniú dho air, an daicheadh lá gan bhia. Bhí Maois daichead lá gan bhia ar an gcnuc agus níorbh é Mac Dé é.

Bhí an ní céanna fíor i dtaobh Eliais agus níorbh é Mac Dé é. B’fhéidir nárbh é Mac Dé an duine seo ach chómh beag. Theastaigh ón áirseóir deimhne ’ dh’fháil ar an scéal. Chonaic sé an t-ocras ar an nduine. Chuir sé an mhíorúilt os a chómhair. “Más tu Mac Dé órdaigh arán a dhéanamh den chloich sin.” Fuair sé freagra, ach ní bhfuair sé an deimhne a bhí uaidh. “Peoca is me Mac Dé nú nách me ní gá arán a dhéanamh den chloich sin óir ní har arán amháin a mhaireann an duine ach ar an uile bhriathar a thagann ó bhéal Dé.” Ní raibh sa chainnt sin ach an chainnt adéarfadh Maois, nú Elias, nú aon duine fíoraonta eile do thuigfeadh cad ba cheart do a rá sa chás. Múineann an chainnt sin dúinne cad is ceart dúinn a chuímhneamh agus a rá ’na leithéid eile de chás. Bhí an gá san leis an méid sin den chath.

Ach ní raibh an deimhne a bhí uaidh fálta ag an áirseóir agus cheap sé go ndéanfadh sé iarracht eile ar an ndeimhne ’ dh’fháil. Mhachnaimh sé ar an gcuma so: “Más duine é, agus ná fuil sé ach dhá leogaint air gurb é Mac Dé é beidh ’ fhios san agam mar seo.” Ansan do rug sé leis suas é agus chuir sé ’na sheasamh ar spuaic an teampaill é, ansan, “más tu Mac Dé,” ar seisean, “caith thu féin síos, óir tá scríofa, tá órdú tabhartha ag Dia dá aingealaibh thu ’ ghlacadh ar a mbasaibh le heagla go mbuailfá do chos i gcoinnibh cloiche.” “Agus,” ansan t-áirseóir in’ aigne féinig, “Más é Mac Dé é agus go nglacfaid na haingil ar a mbasaibh é ní marófar é agus beidh deimhne agam ar gurb é Mac Dé é. Agus mara bhfuil sé ach dhá leogaint air gurb é Mac Dé é marófar é agus beidh deimhne agam ar an dtaobh eile den scéal, agus beidh díoltas déanta agam air.” I lár an mhachnaimh do tháinig an freagra: “Tá súd scríofa gan amhras, ach tá rud eile scríofa, leis. Tá scríofa ‘ná dein fromadh ar do Thiarna Dia.’” Sin é díreach an freagra ’ thabharfadh Maois air nú Elias, nú Ábraham, nú éinne eile de sna daoinibh naofa úd go raibh aithne mhaith aige orthu go léir. Agus múineann an freagra san dúinne nách mar a chéile in aon chor, muinín as ár dTiarna Dia, agus, fromadh ar ár dTiarna Dia, ní is gá dhúinn go minic a bheith ar eólas againn. Tugann an freagra eólas dúinne, agus d’fhág an freagra an t-áirseóir gan aon phioc den eólas a bhí uaidh. Tabhair fé ndeara an dá fhreagra san. Do hínseadh an fhírinne ins gach freagra dhíobh, ach is go breá, réidh, ceannsa, do hínseadh an fhírinne iontu. Ní raibh aon fhearg iontu. Ach sa tríú hiarracht a thug an t-áirseóir fén nduine d’iarr sé air, lom díreach, iompáil i gcoinnibh an Tiarna Dia agus an onóir atá ag dul don Tiarna Dia a thabhairt don áirseóir. Ansan do tháinig an fhearg. “Glan as mo radharc, a namhaid mhallaithe!” Díreach mar adéarfadh Maois, nú Elias, nú aon duine naofa eile dhíobh súd go raibh seanaithne ag an annsprid orthu le fada dh’aimsir. Bhí buaite glan air, ach is é Críost Mac Dé, ’na dhuine, do bhuaigh air.

“Is é Críost Mac Dé, ’na dhuine do bhuaigh air, ach ná raibh cómhacht Dé ag Críost Mac Dé, ’na dhuine?”

Bhí gan amhras, ach bhí cómhacht an duine, leis, aige, agus aigne an duine agus tuiscint an duine, agus toil an duine, agus do bhuaigh an chómhacht daonna san, agus an aigne dhaonna san, agus an tuiscint daonna san, agus an toil dhaonna san, ar íntleacht an áirseóra. Agus bhí ’ fhios ag an áirseóir, istigh ’na chroí féinig, go raibh buaite ag an nduine sin air, agus i ndeireadh an aighnis ní raibh ’ fhios aige ceoca ab é Mac Dé é nú nárbh é.

“Ná duairt sé leis an áirseóir, ‘Imigh a Shátain’? Nár thug san le tuiscint don áirseóir gurbh é Mac Dé é?”

Níor thug. D’fhéadfadh Maois, nú Elias, nú aon duine naofa eile acu, an chainnt sin do chaitheamh leis an ndiabhal, agus ní thaispeánfadh san gurbh é Mac Dé Maois, nú Elias, nú éinne eile do chaithfeadh an chainnt sin leis an ndiabhal. Ní chiallaíonn “Sátan” ach namhaid, nú áirseóir, nú adversarius, nú éinne ’ bheadh ag cur i gcoinnibh dhuine.

Nuair a bhí an cath críochnaithe d’imigh an annsprid, agus ansan tháinig na haingil agus dheineadar friothálamh ar Chríost.

Is féidir a thuiscint as san nárbh é toil Chríost úsáid a dhéanamh de chómhacht Dé sa chath, bíodh go raibh an chómhacht san aige. Do mhúin Críost dúinn, ar an gcuma san, trí buillí aitheasca maithe lenar féidir dúinn, le cúnamh ó ghrásta Dé, buachtaint ar an áirseóir i dtrí cathannaibh, na trí cathanna is gnáth leis an áirseóir a chur ar an gCríostaí. Cuireann sé an chéad chath acu san ar an nduine nuair a spriocann sé an duine chun dúil rómhór do chur i mbia agus i ndigh agus in sna nithibh eile atá riachtanach don cholainn. Más é toil Dé na nithe sin a bheith in easnamh orainn múineann an freagra úd a thug Críost ar an áirseóir dúinn “nách ar arán amháin a mhaireann an duine ach ar an uile fhocal dá dtagann ó bhéal Dé.” Cad é an tairbhe ’ dhéanfadh arán do dhuine mara dtugadh toil Dé, “briathar Dé,” sláinte don duine chun an aráin do dhul chun sochair do?

Cuireann an t-áirseóir cath eile acu san orainn nuair a spriocann sé sinn chun dul isteach i gcúntúirt achomair an pheaca. Deir sé linn, mar aduairt sé leis an Slánaitheóir, “caith thu féin le fánaidh, níl baol ort, is Críostaí fónta thu, tabharfaidh grásta Dé saor thu,” ach deir an freagra a thug Críost air, deir sé linn: “Seachain! ná dein fromadh ar do Thiarna Dia; ná caith thu féin le fánaidh. Fan amach as an gcúntúirt. Seachain an drochtheangmhálaí.”

Cuireann an t-áirseóir an tríú cath orainn nuair a spriocann sé sinn chun iompáil ó Dhia trí dhúil i saibhreas saolta. Cuireann sé os cómhair ár n-aigne an t-aoibhneas agus an suairceas saolta is féidir a dh’fháil le saibhreas. Cuireann sé ’na luí ar ár n-aigne nách féidir d’éinne bheith saibhir choíche mara ndeinidh sé a dhícheall, chómh fada agus a leogfaidh dlí na ríochta dho é, ar airgead a mhealladh a póca an fhir thall isteach ’na phóca féinig, gan bac don seachtú aithne, don aithne adeir “ná dein guid.” Ach deir an tríú freagra úd a thug Críost air: “Bíodh grá agat do Dhia os cionn gach uile ní, agus bíodh grá agat dod chómharsain mar thu féin ar son Dé.”

Do bhuaigh Críost Mac Dé na trí cathanna. Do bhuaigh sé iad ’na dhuine. Leis sin do chuir sé in úil do Chríostaithibh conas na cathanna céanna do bhuachtaint leis an gcúnamh atá le fáil ag an uile Chríostaí ó ghrásta Dé. Do bhuaigh Críost Mac Dé na cathanna ’na dhuine le cúnamh ó ghrásta Dé díreach mar is toil leis Críostaithe dhá mbuachtaint. Go dtugaidh Críost Mac Dé, trí ímpí na Maighdine Muire, a ghrásta go líonmhar dúinn go léir chun na gcathanna san do throid mar a throid seisean iad, agus chun iad do bhuachtaint mar a bhuaigh sé iad! Amen!

Nóta

Dá nglacadh sé iad bhí buaite ag an áirseóir air: the use of bhí instead of bheadh is emphatic.

Foclóirín

abha: “river”. The genitive is abhann and the dative abhainn, but the dative has replaced the nominative in the CO. Pronounced /au/, /aun/ and /auŋʹ/.
Abilína: Abilene, a region in modern Syria ruled by Lysanias in the first century AD.
Ábraham: Abraham, the ancestor of the Jewish race.
achrannach: “rocky, difficult (of terrain)”, pronounced /ɑxərənəx/.
aimsir: “time”. This word is not normally found in the plural, although Dinneen lists aimseara as the plural. In sna haimsiribh roimis sin, “in earlier times”.
Ain Carim: Ain Karim or Ein Karem, originally a village, now part of Jerusalem, traditionally said to be the birthplace of St. John the Baptist.
aitheasc: “move, reply, response”. Trí buillí aitheasca appears to have the genitive singular, which would be aithisc in the CO. “Three responses, three moves, three ways of dealing with something”. Ó Dónaill’s dictionary claims the plural would be aithisc, but PUL’s usage here, with buillí, may indicate that a plural is not usually used; Dinneen had no plural.
anamúlacht: “liveliness”.
Annas: Annas, also known as Ananus, high priest of Judaea 6 AD – 15 AD. He was deposed by the Romans in 15 AD, but remained influential in priestly circles through his son-in-law, Caiaphas.
ar nóin: “of course, no doubht”, dar ndóigh in the CO. Ar nóin is derived from dóin, given in PSD1927 as a corruption of dóigh (transcribed where found here as dó’).
áth: “ford”, a place to cross a river. PUL is on record as stating that this word had an unmistakable nasal vowel in it, but nasal vowels are not a noted feature of WM Irish today.
baiste: “baptism, baptismal”. Eóin Baiste, John the Baptist. In Dinneen’s dictionary, baiste is an adjective meaning “baptismal”, whereas in Ó Dónaill’s dictionary it is a variant of the word baisteadh meaning “baptism”. It is probably to be interpreted as an adjective that derives from the genitive singular of the noun, baistidh, although the spelling Eóin Baistidh is not found. Because the spelling baistidh is somewhat awkward in that it could imply a final slender g in Munster Irish, I have decided to edit this word as baiste (with baiste also in the genitive), with baisteadh only used as a verbal noun.
beach: “bee”.
bínse: “bench”.
borraim, borradh: “to increase”. Borradh an ghutha, possibly “the crescendo of the voice”.
breis: “increase, addition”. Note that this word is normally eclipsed by sa, sa mbreis, “in addition”.
brothall: “heat of the day”.
buaim, buachtaint: “to win, gain a victory, be victorious over”, or buaim, buachan in the CO.
Caiphas: Joseph, son of Caiaphas, normally known simply as Caiaphas, appointed Jewish high priest by the Romans in 18 AD, before being removed from the position by the Romans in 36 AD after the end of Pontius Pilate’s governorship. He was the son-in-law of Annas.
carbad: “chariot”, pronounced /kɑrəbəd/.
carraig: “rock”, with carraigreacha in the plural where the CO has carraigeacha, and carraigreach in the genitive plural.
cath: “temptation”. The CO often uses a cognate word, cathú.
clais: “trench, furrow”.
cloisim, clos: “to hear”, or cloisim, cloisteáil in the CO. Airím, aireachtaint is used by preference in WM, but PUL occasionally uses this verb too. Note that PUL has do chlois in the preterite, as if a regular verb, rather than the historically correct do chuala.
clúmh: “fur”.
cómhacht: “might, power, authority”, or cumhacht in the CO. Note the plural cómhachta, where the CO has cumhachtaí.
cómharsa: “neighbour”. PUL has cómharsain in the plural, where the CO has comharsana. PUL’s form is the historical nominative plural; the CO form is the historical vocative plural. Note the dative singular, cómharsain.
cúm: “waist”, or com in the CO, with coím in the genitive. Fan choím, “around his waist”.
cupán: “cup”, or cupa in the CO.
daingneacht: “strength, firmness”. This would be daingne in the CO, a word that is also used by PUL. It seems PUL uses abstract nouns forms like comparative adjectives in some contexts (after dá, “however”), but uses forms in -acht in other contexts.
deachú: “tenth part, tithe”, with deachún in the genitive. PUL uses deichiú in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but deachú, used here, is the historically correct from.
deallramh: “look, appearance, resemblance”, or dealramh in the CO. Pronounced /dʹaurəv/.
deimhnitheach: “certain, definite”, or deimhneach in the CO.
deismireacht: “incantation”. Probably referring here to the almost superstitious way that ritualistic cleansing was practised by the Jews.
diacht: “divinity”. Lucht diachta, “theologians”. Both diacht and diagacht are found in PUL’s works. The CO has diagacht.
díbheirg: “wrath, vengeance”. Pronounced /dʹi:’vʹerʹigʹ/.
diongbháil: “merit, worth”. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lʹ/. Diongbháil na haithrí, “worthy of repentance”.
diongbhálta: “definite, certain, confirmed; worthy, fitting”, or diongbháilte in the CO. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
díthreabh: “wilderness, retreat (as in a place inhabited by a hermit)”.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO. Pronounced /dəiŋʹ/, with the comparative, doimhne, pronounced /deŋʹi/.
drochtheangmhálaí: “bad associate”. Seachain an drochtheangmhálaí, “avoid bad company”.
eachra: “horses”, pronounced /ɑxərə/. This is a collective word, used in the singular with a plural meaning. However, these grammatically singular collective words seem to be used in the genitive plural (not genitive singular) in PUL’s works: i gcarbad na n-eachra tine, “in the chariot of the fiery steeds”. See also fé fhórlámhas na n-uathadh, “under the dominion of the few” in PUL’s Catilína, where uathadh is a grammatically singular collective word meaning “the few”.
Ecclesiasticus: a deuterocanonical work included in the Roman Catholic Old Testament, also known the Wisdom of Sirach. The poem given here is from Ecclesiasticus 48.
Elias: Elias or Elijah, an Old Testament prophet often compared with St. John the Baptist. The ministry of John the Baptist is seen by the Christian church as the fulfilment of the prophecy relating to the return of Elijah in the book of Malachi. Elijah was described in the Old Testament (2 Kings 2) as ascending to heaven in a chariot of fire.
Eliséas: Elisha, an Old Testament prophet, to whom Elijah threw his mantle as he ascended into heaven.
fána: “slope”, with fánaidh in the dative. Le fánaidh, “down, downwards”.
fíoruisce: “spring-water”.
fógarthóir: “proclaimer, announcer”, or fógróir in the CO.
fraoch: “heather”.
friothálaim, friothálamh: “to serve, attend”, or friothálaim, friotháil in the CO. Friothálamh also corresponds to the related the CO noun, friotháileamh, “reception, entertainment of guests”. Friothálamh a dhéanamh ar dhuine, “to minister to someone”.
fromadh: “trying, testing, proving”, or promhadh in the CO. The original text had fromadh here, but fromhadh is used in PUL’s gospels. More research required here.
glac: “clutch, grasp”.
Gomorrha: Gomorrah, a city near the Dead Sea mentioned in the Old Testament as destroyed by God for its immorality.
guarnán: “whirl”, or guairneán in the CO. Lasair ghuarnain, “whirlwind of fire”. More research is required here, as Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has guairneán, as in the CO. Also the original text here has ghuarnain in the genitive, showing no long vowel.
Hóréb: Mount Horeb, the mountain where God gave Moses the 10 commandments. Horeb may have been the same location as Mount Sinai, although scholarly opinions differ.
iall: “thong, strap”. Iall bróige, “bootlace”.
Ierichó: Jericho, found earlier in this work as Iericó.
ímpí: “intercession”.
ionantas: “sameness, identity”, or ionannas in the CO.
Iórdan: the River Jordan.
Itúréa: Ituraea, an area to the north of Galilee ruled by Philip the Tetrarch.
lamhálaim, lamháil: “to grant, allow”, e.g. the granting of a sum of money to someone.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/. Leaba na habhann, “the river bed”, is worth noting here. It may be that more metaphorical usages should have leaba in the nominative.
leagaim: “to knock down, fell”. The verbal noun here is leagadh, where leagan stands in the CO.
léanmhaireacht: “dreadfulness”, a word not given in dictionaries.
leathnochtaithe: “half-naked”, or leathnocht in the CO.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, ligim, ligean in the CO.
Lisanias: Lysanias, named in Luke’s Gospel as the ruler of Abilene when St. John the Baptist began his ministry.
lócaiste: “locust”.
maithiúnachas: “forgiveness, remission”, or maithiúnas in the CO.
minic: “often”. Note the comparative here, minicí, where the CO has minice.
mórluacht: “great value, efficacy”.
neamhionann: “not the same, different”.
ollamh: “ready”, or ullamh in the CO.
paiste: “a patch or stretch of something”.
Pilib: Philip the Tetrarch, sometimes referred to as Herod Philip II, son of Herod the Great and tetrarch of the north-eastern part of Palestine. Died in 34 AD.
píoparnach: “piping, wheezing; the ringing of a harsh sound”; píopáil in the CO. This word is masculine here, but given as feminine in Dinneen’s dictionary. Ag cur an phíoparnaigh ’na gcluasaibh le faobhar a ghutha, “making their ears ring with the power of his voice”.
Pontius Pílát: Pontius Pilate, or Pontius Pilatus, Roman governor of Judaea 26 AD – 36 AD.
poibleacánach: “publican, tax-collector”.
port: “tune”. Rud do bheith de phort agat, “to keep harping on about something”.
préamh: “root”, or fréamh in the CO.
prócadóir: “proctor”, an officer of the church of some kind, represented here as collecting tithes for the Established Church.
réidh: “smooth, even”. Pronounced /re:gʹ/.
rí: “king”. Note PUL’s use of ríthe, rather than the more common WM forms, rithe or rite, as the plural.
ríocht: “kingdom”, with ríochta in the plural, where the CO has ríochtaí.
ruibh: “sulphur, brimstone”. I am unclear how the genitive is pronounced; maybe as /ri:/, which explains the editing here with a síneadh fada as ruíbhe.
Sacarí: Zechariah, the father of St. John the Baptist, more generally referred to as Sacarias in this text.
Sátan: Satan, referring to the Devil, but also meaning “adversary” in Hebrew.
scannrúlacht: “frightfulness”, or scanrúlacht in the CO. Pronounced /skau’ru:ləxt/.
seachtú: “seventh”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here (an seachtú aithne, “the seventh commandment”). In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have found in PUL’s works of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
seanmóin: “to preach”, or seanmóir in the CO.
seirbhís: “service”, pronounced /ʃerʹi’vʹi:ʃ/.
seithe: “skin, hide”. This is masculine here, but feminine in the CO.
Síon: Zion, the original name of a mountain near Jerusalem where a Jebusite fortress stood that was conquered by King David. Zion later came to be used as a synonym for Jerusalem.
Sodom: Sodom, a city near the Dead Sea mentioned in the Old Testament as destroyed by God for its immorality.
spreagaim, spreagadh: “to incite, inspire”. PUL usually used spriocaim, spriocadh (which means “to fix, arrange” in the CO) in the sense of “inspire”, reserving spreagadh for usages such as ceól a spreagadh suas, “to play music with verve”. However, counterexamples exist, as is seen here.
spuaic: “steeple, pinnacle”.
sruth: “stream”.
tathac: “solidity, substance, body, weightiness”, or tathag in the CO. Possibly, “gravitas”.
téim, dul: “to go”. Rud atá ag dul do, “something due to him”.
tetrarc: “tetrarch”, king of a fourth part of a kingdom.
Tibérius Caesar: Tiberius Caesar, Roman emperor 14 AD – 37 AD.
tirim: “dry”, pronounced /trʹimʹ/.
tosnaím, tosnú: “to begin”, or tosaím, tosú in the CO.
Traconítis: Trachonitis, an area ruled by Philip the Tetrarch that now falls within modern Syria.
trúmpa: “trumpet”.
uchtach: “spirit, vigour; the delivery of a speech”. Pronounced /əx’tɑx/.
ungadh: “ointment”. Ungadh ’ chur ar dhuine, “to anoint someone”.