Críost Mac Dé
(Cuid a hAon)
Ón Athair Peadar Ua Laoghaire
Canónach S.P.
Ar dheis Dé go raibh a anam
Fógarthar gach ceart ar cosnamh
Nihil Obstat: Reccaredus Fleming, Cens. Theol. Dep.
Imprimi potest: ✠ Eduardus, Archiep. Dublinen., Hiberniae Primas
December, 1923.
Caibideal a hAon.
An Gheallúint.
Do chruthaigh Dia an bheirt, ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair, agus chuir sé i ngáirdín Parathais iad. Thug sé ciall dóibh agus tuiscint, agus thug sé dhóibh saorthoil. Ansan, i dtreó nárbh fholáir an saorthoil sin a bheith úmhal do féinig, thug sé aon aithne amháin dóibh. Duairt sé leó go raibh ceadaithe dhóibh torthaí na gcrann go léir do chaitheamh mar bhia, lasmu’ de thoradh aon chraínn amháin, ’sé sin, crann eólais uilc agus maitheasa. Agus duairt sé leó gan ithe de thoradh an chraínn sin, nú dá n-ithidís de thoradh an chraínn sin go bhfaighidís bás.
Ach do chonaic an annsprid an bheirt sa gháirdín agus iad in aoibhneas. Tháinig fuath nímhneach aige dhóibh, fuath fíochmhar, agus do bheartaigh sé an t-aoibhneas do lot. Bhí aoibhneas thar bárr aige féin go dtí gur loit peaca an uabhair an t-aoibhneas air. Dar leis do dhéanfadh briseadh na haithne úd a chuir Dia orthu lot an aoibhnis don bheirt sin. Tá fuath nách fuiriste dhúinne a thuiscint ag an annsprid do Dhia na glóire. Dá bhféadadh sé an bheirt sin do mhealladh chun na haithne a cuireadh orthu do bhriseadh, do thiocfadh orthu an bás a gheall Dia dhóibh. Ní bheadh aon dul ón mbás san acu, dar leis. Bheadh an peaca déanta acu agus chuirfeadh an peaca san síos go hifreann iad láithreach, fé mar a chuir peaca an uabhair síos go hifreann é féin chómh tapaidh le splannc. Ansan, dar leis, bheadh lot nárbh fhéidir a leigheas déanta ar obair na sé lá, ar chruithniú an domhain ar fad, mar is ar son an duine a deineadh an obair go léir, agus nuair a bheadh an lot gan leigheas déanta ar an nduine, bheadh lot gan leigheas déanta ar an obair go léir, agus bheadh sásamh sa lot san don fhuath a bhí ag an annsprid do Dhia na Glóire.
Ach dhein an annsprid dearúd. Do chuir peaca an uabhair é féinig síos go hifreann ’na splannc tine. Níor tugadh aon ré aithrí dho. B’é Árdaingeal an tsolais é sarar thug sé toil don uabhar. Bhí a thuiscint chómh glan san, chómh solasmhar san, go bhfeacaigh sé go soiléir iomláine an uilc a bhí san uabhar. Do ghlac a chroí agus a aigne an t-olc san, i gcoinnibh Dé na Glóire, le saorthoil, le lántoil, gan aon namhaid dhá mhealladh chun an uilc sin do ghlacadh; gan aon namhaid ag cur an duibh ’na gheal air. Do thuig sé an t-olc roim ré chómh maith díreach agus ’ thuig sé ’na dhiaidh san é. Ní bhfuair sé ré aithrí, mar níorbh fhéidir d’aon ré aithrí aon athrú a dhéanamh ar a aigne. Ní féidir do a rá, “Dheineas dearúd,” mar níor dhein sé aon dearúd. Bhí ’ fhios aige go soiléir cad a bhí aige á dhéanamh. Ní féidir do a rá “tá dólás croí orm,” mar níl aon dólás air mar gheall ar an bpeaca a dhein sé. Tá a thoil ag gabháil leis an bpeaca anois, agus riamh ó shin, chómh daingean agus ’ ghoibh sí leis an bpeaca an chéad neómat.
Dhein sé dearúd, áfach, i dtaobh an duine. Níor chuir an duine aon dúil sa pheaca go dtí gur mheall seisean é. Dá bhrí sin, d’fhéad an bhean a rá, “Do mheall an phiast me agus d’itheas toradh an chraínn.” Deir an Bíobla nuair a bhí an peaca déanta acu gur “hoscladh súile na beirte.” Níorbh fhéidir an focal san do rá i dtaobh an áirseóra. Bhí a shúile chómh hoscailte nuair a bhí an peaca aige á dhéanamh agus a bhíodar nuair a bhí an peaca déanta aige. Ní raibh aon mhallachar radhairc air roimis an bpeaca ná i ndiaidh an pheaca. Dá bhrí sin, fuair an duine rud ná féadfadh seisean a dh’fháil, ’sé sin, ré aithrí.
Dhein an annsprid dearúd eile. Do mheas sé, nuair a bheadh an aithne a thug Dia don duine briste ag an nduine go mbeadh lot nárbh fhéidir a leigheas déanta ar an ndomhan go léir, agus ar an nduine, i dteannta ’ chéile. Ach bhí an leigheas beartaithe ag Dia na Glóire ón síoraíocht. Dhein feall an áirseóra lot léanmhar ar an nduine agus ar shliocht an duine, ach bhí leigheas beartaithe ag Dia ón síoraíocht, leigheas a bhí aige féinig le déanamh ar an lot san, leigheas a thaispeánfadh cómhacht Dé agus mórmhaitheas Dé, agus trócaire Dé, agus grá Dé don duine, leigheas a bheadh ábalta ar mhioscais an áirseóra do chloí; ní hea ach ábalta ar a chur ’ fhéachaint ar mhioscais an áirseóra glóire ’ thabhairt do Dhia. Do tugadh an ní sin le tuiscint don áirseóir nuair a cuireadh an eascaine air, agus nuair adúradh leis an focal so:—
“Brisfidh AON de shliocht na mná so do cheann.”
Do tugadh breith ar an mnaoi féin agus chuir an bhreith sin brón ar a croí. Agus do chuir an bhreith a tugadh ar an bhfear brón ar a chroí. Ach do deineadh bogadh ar an mbrón dóibh. Dúradh leis an bhfear go gcaithfeadh sé a bheatha do shaothrú le hobair chruaidh, agus dúradh leis an mnaoi go gcaithfeadh sí bheith fé smacht an fhir. Do thug an chainnt sin le tuiscint dóibh araon ná tiocfadh an bás láithreach orthu. Do thuigeadar araon go dtiocfadh an tAON úd ar a sliocht agus go mbrisfeadh sé cómhacht an namhad chealgaigh sin a mheall chun an uilc iad le héitheach. Do chuir san áthas ana-mhór orthu araon. Do thuigeadar gur le grá dhóibh, agus le corp trua dhóibh, nár imir Dia an bhreith bháis orthu láithreach, gur thug sé ré aithrí dhóibh, agus gur thug sé dhóibh an gheallúint úd i dtaobh a sleachta. Do thuigeadar go dtiocfadh ar a sliocht AON éigin a bheadh cómhachtach a dhóthain chun gabháil de chosaibh i gcómhacht an áirseóra agus an feall a bhí déanta aige orthu do dhíogailt air ’na lánchúiteamh.
Níor deineadh aon bhogadh ar an eascaine do cuireadh ar an namhaid. Agus tabhair fé ndeara an méid seo. D’fhiafraigh an Tiarna den bheirt cad fé ndeara dhóibh an aithne do bhriseadh. Agus d’éist an Tiarna le pé leathscéal a thugadar uathu. Níor fhiafraigh sé den áirseóir, “Cad fé ndeara dhuit é ’ dhéanamh?” Agus níor thug an t-áirseóir aon iarracht ar aon leathscéal a thabhairt uaidh. Do ghlac sé, gan labhairt, an bhreith a tugadh air, an bhreith a thug fearg an Uile-Chómhachtaigh air, an fhearg a mhúiscil sé féin leis an uabhar, an fhearg úd a chaith anuas é ón áit ab aoirde in sna flaithis, agus do chuir tínte ifrinn ag lasadh ’na thímpall. Nách uathásach an drochní an t-uabhar gurbh fhéidir do a leithéid d’fhearg a mhúiscilt! Agus nách uathásach an rud an t-uabhar, nách féidir do thíntibh ifrinn féin a chur ’ fhéachaint air úmhlú!
Go gcosnaidh Dia na Glóire sinn ar uabhar, agus go dtugaidh sé dhúinn grásta na húmhlaíochta!
D’úmhlaigh ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair iad féin i láthair Dé. Do cuireadh amach a gáirdín Parathais iad, agus b’éigean dóibh aghaidh a thabhairt ar shaothrú na talún chun bídh agus éadaigh do sholáthar dóibh féin agus dá gclaínn. Do tháinig an chlann agus d’fhásadar suas, agus b’éigean dóibh, fé mar ’ fhásadar, aghaidh a thabhairt, ar an gcuma gcéanna, ar an obair a bhainfeadh a mbeatha as an dtalamh nú a haeireacht tréad.
D’innis an chéad bheirt dá gclaínn an scéal go léir, i dtaobh gháirdín Parathais, agus i dtaobh na haithne, agus conas mar a briseadh an aithne. Agus go mór mór do hínseadh go cruínn, ó shliocht go sliocht, conas mar a gheall Dia na glóire go dtiocfadh an tAON úd, ar shliocht na beirte, agus go mbrisfeadh sé ceann na péiste úd a dhein an feall go léir; go leighisfeadh an tAON san an díobháil a deineadh le briseadh na haithne. Do tháinig, le leamhnú Dé, isteach sa tseanchas béil an smaoineamh go ndéanfadh an tAON úd leórghníomh thar cheann na cine daonna. Do chuímhnigh daoine ar an leórghníomh san nuair a mhairbh driotháir an driotháir eile; nuair a mhairbh an cionntach an neamhchionntach. Ar an gcuma san níor fágadh an scéal ag brath ar sheanchas béil ar fad. Do tugadh, ó am go ham, solaoidí móra ar an gcuma ’na raibh an gheallúint le cómhlíonadh. Déarfadh cuid de sna haithreachaibh naofa gur shamhaltas ar bhás an tSlánaitheóra gurbh ea bás Abeil. Agus déarfaidís, leis, gur shamhaltas ar an Slánaitheóir féinig gurbh ea Naoi, agus gur shamaltas ar Eaglais Chríost gurbh ea an airc; gur ceapadh an Eaglais chun na gCríostaithe ’ bhreith saor ó pheacaíbh an tsaeil, fé mar a thug an airc roinnt daoine saor ó uisce na díleann.
Táid na fáidhí go léir lán de thargaireachtaíbh dhá ínsint conas a cómhlíonfí an gheallúint, gur le folag péine agus le folag cruatain, agus le bás a dh’fholag fé tharcaisne, do chómhlíonfadh an tAON úd an gheallúint. Níor fhág Dia an t-eólas ar an ngeallúint ag brath ar sheanchas béil i measc daoine ó shliocht go sliocht. Labhrann Isáias fáidh ar pháis agus ar bhás an tSlánaitheóra fé mar a labharfadh sé dá mbeadh sé ag féachaint ar a pháis agus ar a bhás.
Idir an dá ní, seanchas béil na ndaoine agus targaireachtaí na bhfáidhí, do cimeádadh eólas ar an ngeallúint aibidh go leór i measc clainne Israéil go dtí go raibh an cáirde fada caite agus go dtáinig an t-am fé dheireadh chun na geallúna do chómhlíonadh.
Seo mar a bhí nithe suite i dtír na nIúdach nuair a tháinig an tAON san. Bhí fear gurbh ainm do Héród ’na rí ar an dtír. Mac ab ea an Héród san do phriúnsa Idúméach gurbh ainm do Antipater. Do phós Héród, mac Antipateir, ríogan gurbh ainm di Mariamne. Iníon ab ea an ríogan san do Huircánus, an t-árdshagart deirineach a bhí i gcathair Ierúsaleim de shliocht na Macabéach. Bhí sé cheithre glúine anuas ó Mhatatias, athair na Macabéach. Duin’ uasal oirirc thar na beartaibh ab ea Matatias. D’éirigh sé féin agus a chlann i gcoinnibh an rí Ghréagaigh a bhí ag déanamh gach díchill chun na nIúdach a dh’iompáil chun págánachta na nGréagach. Do bhuadar ar an rí agus chimeádadar a gcreideamh agus a ndlithe féin dá ainneóin. Nuair a fuair Matatias bás do sheasaimh a mhac Iúdás ’na dhiaidh ’na cheann ar armáil na nIúdach. Fear ana-thréan ab ea é. Ar an bhfear san a tugadh Macabéach ar dtúis mar shloinne. Do throid sé cathanna móra in aghaidh namhad a thíre agus do bhuaigh sé na cathanna agus d’árdaigh sé a chlú féin agus clú na nIúdach os cómhair náisún an domhain. Do thit sé agus d’éirigh driotháir do ’na dhiaidh agus do lean sé an rian céanna. Mar sin dóibh go dtí go raibh clann mhac Mhatatiais ídithe. Bhí náisiún na nIúdach láidir go maith um an dtaca san. Ansan do thosnaigh meathlú ar theacht ar shliocht Mhatatiais agus ar náisiún na nIúdach in éineacht. Nuair a dhruid sliocht na Macabéach amach sa tríú glúin, agus thairis sin amach, bhíodar ag marú a chéile chun uachtaránachta an náisiúin a bhaint dá chéile, agus bhí an náisiún ’na dhá chuid, Fairisínigh agus Sadducínigh, agus iad ag marú a chéile, aicme acu ag gabháil le duine de sna priúnsaíbh agus an aicme eile ag gabháil leis an nduine eile. Huircánus agus Aristobulus na hainmneacha a bhí ar an dá phriúnsa dheirineacha, agus bhí na Fairisínigh ag gabháil le Huircánus agus na Sadducínigh ag gabháil le hAristobulus. Le Huircánus ab ea an uachtaránacht, nú an ríocht, le ceart, mar b’é an mac ba shine é den bheirt. Ach fear gan puínn misnigh ab ea Huircánus, agus fear gan puínn éirime aigne ab ea é. Agus fear misniúil cróga éirimiúil ab ea Aristobulus, mar ba dhual do bheith, ó bhí fuil na Macabéach ann.
Bhí na Sadducínigh i bhfabhar don phriúnsa óg, Aristobulus, agus bhíodar i gcoinnibh Huircánuis mar bhí ’ fhios acu, dar leó, dá mbeadh Huircánus ’na rí nách aige ’ bheadh an chómhacht ach ag na Fairisínigh. Bhí na Fairisínigh i bhfabhar do Huircánus, mar bhí ’ fhios acu dá mbeadh sé i gcómhacht go bhféadfaidís é ’ chasadh chúthu ar a méireannaibh. Ach bhí fear de shliocht Ésau, fear Idúméach, an fear úd gurbh ainm do Antipater, bhí sé ’na ghobhernóir ar Idúméa an uair sin, agus fear ró-ábalta, ródhoimhinn, róghasta, róghéarchúiseach ab ea é. Bhí seisean i bhfabhar do Huircánus mar bhí ’ fhios aige dá mbeadh Huircánus ’na rí go bhféadfadh na Fairisínigh é ’ chasadh ar a méireannaibh chúthu, agus bhí tuairim láidir aige go bhféadfadh sé féinig, ansan, Huircánus agus na Fairisínigh in éineacht do chasadh chuige ar a mhéireannaibh.
Sin mar a thit amach sa deireadh. Do glaodh isteach cómhacht na Rómha chun an aighnis do shocrú idir an mbeirt driothár. Do shocraigh na Rómhánaigh an t-aighneas. Dheineadar sórd rí de Huircánus ach níor fhágadar puínn cómhachta aige. D’fhágadar an Árdshagartacht aige. Pé cómhacht a bhí aige lasmu’ den Árdshagartacht, agus san Árdshagartacht féinig, is ag na Fairisínigh a bhí an chómhacht san. Agus bhí Antipater ábalta ar na Fairisínigh do láimhseáil go glic.
Bhí iníon ag Huircánus agus Mariamne ab ainm di. Bhí mac ag Antipater agus Héród ab ainm do. Tar éis aimsire do phós Héród Mariamne. Thug san sórd teidil ’na dhiaidh san do Héród chun bheith ’na rí ar na Iúdaígh. Marar Iúdach é féin, bhí gaol aige leis na Iúdaígh, bíodh gur ghaol i bhfad anonn é. Marar shíolraigh sé ó Iácób do shíolraigh sé ó Ésau, ó dhriotháir Iácóib. Agus b’in bean de shliocht na Macabéach pósta aige.
Bhí mac eile ag Antipater agus Phasaél ab ainm do.
Má bhí na Rómhánaigh go maith chun na síochána ’ dhéanamh idir chuid dá gcómharsanaibh, ba mhaith an bhail orthu bheith go maith chuige. Tháinig gá acu féinig leis an socrúchán. Do shocraigh Pompéius an t-aighneas ar dtúis idir Huircánus agus Aristobulus. Ní raibh Aristobulus sásta leis an socrú agus do cuireadh go dtí an Róimh é ’na phríosúnach. Ar éigin a bhí an socrú san déanta ag Pompéius nuair ab éigean do iarracht a thabhairt ar ghnó leis féinig do shocrú. Bhí Iúlius Caesar tar éis tíortha fada fairsioga Ghailia do chur féna smacht. Cheap muíntir na Rómha gur dhein san róláidir é. Chuireadar ceannrach air. Do bhris sé an cheannrach. Tháinig sé féin agus Pompéius ar aghaidh a chéile i lár na Gréige ar mhachaire Pharsalia agus dá mhórshlua acu. Bhí an tslua ba mhó ag Pompéius, ach is ag Caesar a bhí na fir ba chrua. Do buadh ar Phompéius. Ansan bhí cómhacht na Rómha ag Caesar ’na láimh féinig. Dhein sé socrú eile i dtír na nIúdach. Bhí sé ana-bháidhiúil le Antipater. Dhein sé aon ríocht amháin de Phalestín agus de ríocht Edoim agus dhein sé gobhernóir ar an aon ríocht amháin sin den phriúnsa Idúméach, d’Antipater.
Bhí beirt mhac ag Antipater, Héród úd ar ar tráchtadh agus mac eile gurbh ainm do Phasaél. Bhí an bheirt ’na gcúnamh ana-mhaith aige chun a ríochta do chimeád fé smacht. Chuir sé duine acu ’na rialtóir ar Ghaililí agus an duine eile ’na rialtóir ar Iúdéa. Ach an priúnsa úd de shliocht na Macabéach, an driotháir úd do Huircánus, bhí sé mar adúradh, ’na phríosúnach sa Róimh. D’éalaigh sé as an bpríosún agus tháinig sé abhaile go tír na nIúdach. Bhí beirt mhac aige, Alesander agus Antiganus. Do chruinnigh an triúr armáil agus thugadar fé ríocht a sínsear do bhaint amach. Dhein Héród agus Phasaél gleic dhian ’na gcoinnibh. Do bhuadar ar an mbeirt, deineadh príosúnach de Phasaél agus d’imir sé bás air féinig. D’éalaigh Héród as an dtír agus d’imigh sé siar go dtí cathair na Rómha, agus chuir sé a chás os cómhair na seanaide. Dhein an tseanaid rí ar Iúdéa dhe. B’usa go mór, áfach, é ’ dh’ainmniú ’na rí ná an ríocht a thabhairt do. D’ainmníodar ’na rí ar Iúdéa é, ach bí orthu cogadh fuilteach a dhéanamh ar a shon i dtír Iúdéa sarar fhéadadar cómhacht rí a thabhairt isteach ’na láimh do. Trí dheich a seacht de bhlianaibh roim theacht an tSlánaitheóra is ea ’ dhein cómhacht na Rómha rí den Héród san ar thír Iúdéa.
Tíoránach géarchúiseach, mioscaiseach, drochamhraisteach ab ea é. Níorbh fhéidir leis aon tsuaimhneas a bheith ar a aigne aige an fhaid ba dhó’ leis a bhí éinne de shliocht na Macabéach beó. Chuir sé chun báis iad pé áit ’nar fhéad sé teacht suas leó. Macabéach, gan amhras, ab ea Huircánus, athair a chéile, athair Mhariamne. Tháinig drochamhras éigin aige air agus chuir sé chun báis é agus é ’na sheanduine bhocht chríonna chaite. Thainig drochamhras aige ar Mhariamne féinig agus chuir sé chun báis í. Mar sin dóibh, chómh tiubh agus ’ tháinig an drochamhras aige orthu agus gur fhéad sé greim ’ fháil orthu. Bhí scannradh ar gach éinne roimis agus gach éinne ag déanamh a dhíchill chun dul óna dhrochamhras.
Ach bíodh go raibh gach aon rud aige á dhéanamh chun oirbhíre na ndaoine do thuilleamh, bhí dúil mhallaithe aige i ndea-chlú. Dhein sé mórán maitheasa don tír le hoibreachaibh a bhí tairbheach agus a bhí álainn, órnáideach, leis, i dtreó go ndéarfadh daoine gurbh uasal agus gurbh fhónta an rí é. Ach má duairt éinne an chainnt sin is le heagla roimis adúradh an chainnt. Agus má fhág éinne an chainnt gan rá nuair ba cheart, agus go bhfuair an rí amach gur fágadh gan rá í, do díoladh as.
Do ghluais na blianta, trí dheich a seacht díobh, agus ní hi bhfeabhas a bhí an pobal Eabhra ag dul i gcaitheamh na mblianta san ach in olcas; creideamh ag meathlú; béasa fónta ag lagú; drochbhéasa ag neartú; eagla an rí ag cur eagla Dé ar neamhní. Bíodh, áfach, go raibh san amhlaidh i dtaobh na coitiantachta, bhí a lán daoine naofa le fáil i measc clainne Israéil. Bhí an chómhairle mhór ar a dtugtí an tSanhedrim ’na suí i gcathair Ierúsaleim. Sagairt agus scrí’neóirí agus seanóirí is ea ’ bhíodh ’na suí sa chómhairle sin. Is í an chómhairle sin a thugadh an bhreith dheirineach ins gach cúis dlí, an bhreith ná raibh gairm uaithi ná dul uaithi. Is í an chómhairle sin a chuireadh i bhfeidhm na gnóthaí creidimh a bhíodh le déanamh i dtaobh íbirtí agus i dtaobh na gceremóintí a bhain le híbirtíbh agus le hadhradh Dé.
Nuair a tugadh na Rómhánaigh isteach chun an choímheascair a shocrú idir an mbeirt driothár úd, Huircánus agus Aristobulus, an bheirt mhac a bhí ag an mbannrín Alesandra, do chuir an taoiseach Rómhánach Gabinius an tSanhedrim fé chois. Nuair a bhuaigh Iúlius Caesar ar Phompéius sa chath a troideadh eatarthu ar mhachaire Pharsalia, sa Ghréig, do cuireadh suas an tSanhedrim arís agus do chimeád sí a húdarás i gcathair Ierúsaleim go dtí gur thit an chathair sin le cómhacht na Rómhánach fé Thítus.
Nuair a tháinig Héród, mac Antipateir, i réim níorbh fhada go raibh sé féinig agus an tSanhedrim i gcoinnibh a chéile. Gan amhras níor thaithn le Héród aon chruinniú daoine sa ríocht a bheith ábalta ar chur ’na choinnibh agus ar sheasamh ’na choinnibh. Mar sin féin, bíodh gur dhein sé a lán smachtúcháin ar an Sanhedrim, níor ídigh sé ar fad í. Ní fuiriste a thuiscint cad ’na thaobh nár dhein. Is é is dóichí go ndéanfadh mara mbeadh ’ fhios a bheith aige, b’fhéidir, ná ceadódh na Rómhánaigh do é ’ dhéanamh. Pé scéal é, do mhair an tSanhedrim i gcaitheamh réime Héróid agus ’na dhiaidh.
Ach bíodh go raibh an míshásamh aigne idir Héród agus an tSanhedrim, do dhein Héród nithe a bhí tairbheach don tSanhedrim, agus ní har mhaithe leis an Sanhedrim a dhein sé na nithe sin ach chun oirearcais do féinig. Bhí sé go holc agus go dianolc ar shlitibh áirithe ach ní raibh sé gan tréithe uaisle ann. Bhí an drochmhianach ann óna shínsear, ó shliocht Ésau. Thug sé an drochmhianach san leis ón’ athair Antipater, ach thug sé rud eile leis, ón’ athair, i dteannta an drochmhianaigh, ’sé sin éirim aigne chun fórlámhais. Bhí sé cróga i gcath, doimhinn ’na mhachnamh, seasmhach sa rud a chuir sé roimis. Olcas an scéil, áfach, b’ionann san agus bheith seasmach san olc, mar is é an t-olc ba mhó ba ghnáth leis a chur roimis. Bhí tréith fhónta eile ann pé ball ’na bhfuair sé í. Bhí dúil mhór aige in áilleacht agus in uaisleacht tíortha agus cathrach. Bhí breithiúntas ceart aige i dtaobh áilleachta den tsórd san. Do thuig sé cad é an saghas oibreacha a chuirfeadh, ar bhaile bheag nú ar bhaile mhór, slacht agus maise agus breáthacht. Thug sé aghaidh ar an saghas san oibreacha agus do dhein sé iad, ar fuid na tíre mórthímpall, in sna bailtibh beaga agus in sna bailtibh móra, agus go mór mór i gcathair Ierúsaleim féinig, agus níor staon sé ó aon chostas an fhaid ’ fhéadfadh a íntleacht féin, agus íntleacht lucht ceárd, áilleacht agus uaisleacht crutha, agus mórgacht fuirme, agus snastacht gné, do chur i gclochaibh snoite, agus i bhfallaíbh breátha árda láidre daingeana dea-chúmtha.
D’oibrigh sé an tréith aigne sin a bhí ann ar an dtír go léir mórthímpall, ach ar chathair Ierúsaleim is ea is feárr a bhí an chaoi ar an dtréith sin a dh’oibriú. I gcathair Ierúsaleim is ea dob fheárr a thaispeánfadh obair álainn a háilleacht. Do thuig Héród an ní sin agus d’imir sé an tréith sin, ’na lán-neart agus ’na lánchumas, ar chathair Ierúsaleim, agus bíodh ná raibh aon ghrá aige don tSanhedrim, ná ag an Sanhedrim do, bhí na sagairt agus na scrí’neóirí agus na seanóirí, gach éinne idir Lebhíteach agus uile, go hana-bhaoch de, agus a chúis acu.
Is mó go mor na drochthréithe a bhí i Héród ná na dea-thréithe a bhí ann. Bhí sé uaillmhianach, baoth, drochamhraisteach, éadmhar, drochaigeanta, mioscaiseach, lán de rún díoltais. Chuir sé oiread san daoine chun báis i gcaitheamh a réime gur stad an t-éirleach d’aon iúnadh ’ chur ar an bpoiblíocht. Mhairbh sé athair a chéile, an seanduine bocht úd Huircánus; ansan do mhairbh sé a bhean féin, Mariamne, iníon an Huircánuis sin; ansan do mhairbh sé a mhac féinig. I ndeireadh a shaeil do mhairbh sé na leanaí go léir nuair a hínseadh do go raibh leanbh óg tagaithe ar an saol agus go mbeadh an leanbh san ’na rí ar na Iúdaígh.
Ní ithid Iúdaígh muiceóil. D’airigh ímpire na Rómhánach conas mar a bhí Héród ag marú a chlainne féin agus conas mar a dhein sé an t-éirleach ar na naíonnaibh neamhchionntacha. “B’fheárr liom,” ars’ ímpire na Rómhánach, “bheith im mhuic ag Héród ná bheith im mhac aige!” Deirtear go raibh mac do Héród féin ar dhuine de sna naíonnaibh a maraíodh an uair sin. Fé mar a bhí sé ag dul san aois ní raibh aon teóra lena dhrochamhraisteacht. Ní raibh anam aon duine ó bhaol uaidh, go mór mór aon duine, óg ná aosta, go raibh aon tsíolrach d’fhuil na Macabéach ann; nú aon duine do chasfadh leis nárbh Iúdach ceart é, ach Idúméach. Fé dheireadh tháinig an bás air. D’fhuascail an bás na daoine uaidh. Tháinig, le leamhnú Dé, an saghas báis air a tháinig ar an dtíoránach fola eile úd Antíochus Oirirc. Bhí feóil a chuirp marbh agus í bréan, lán de phiastaíbh agus í ag titim dá chnámhaibh, agus é ag screadaigh le loscadh teinnis, i bhfad sara bhfuair a chorp go léir bás in aon chor. Cuid de beó, ábalta ar theinneas do mhothú, agus an chuid eile dhe marbh, lán de phiastaíbh, mar a bheadh sé san uaigh.
Nótaí
Le Antipater: note the lack of h-prefixation here. This may be a typographical error in the original.
Trí dheich a seacht: “thirty-seven”. In his Irish Numerals and how to use them, PUL argued for the adoption of the decimal system in Irish. He explained, “I have made up my mind to use the decimal system of numeration as it is now used in all countries as a basis for numeration”, and cited a poem he had heard a child which used trí dheich for “thirty”.
Foclóirín
adhraim, adhradh: “to worship”. Note that IWM gives the pronunciation of the verbal noun as /əi’ru:/, implying that adhraím, adhrú would be more common in WM Irish. The CO has adhraim, adhradh.
aibidh: “ripe, mature, keen”, or aibí in the CO. Pronounced /abʹigʹ/.
airc: “Noah’s ark”, or áirc in the CO. PUL uses airc here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses arc, possibly reflecting the influence of the editor of his gospels, Gearóid Ó Nualláin. Airc is given in Dinneen’s dictionary, and seems the preferable form.
áirseóir: “adversary”, or áibhirseoir in the CO. An tÁirseóir, “the Devil”.
Alesander: Alexander Maccabaeus, son of Aristobulus II and father of Mariamne. Executed by the Romans in 53 BC.
Alesandra: Salome Alexandra (139-67 BC), wife of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and queen of Judaea in her own right 76-67 BC.
annsprid: “evil spirit; i.e., the Devil”, or ainsprid in the CO.
Antiganus: Antigonus Mattathias, son of Aristobulus II. He led a rebellion against Rome and became king of Judaea 40-37 BC, before being handed over by Herod to the Romans for execution.
Antíochus Oirirc: Antiochus IV Epiphanes (“God Manifest”), king of the Greek Seleucid Empire, whose agonising death in 164 BC is described in 2 Maccabees 9.
Antipater: Antipater I the Idumaean (died 43 BC), a tribal leader who was installed by the Roman conquerors as governor of Judaea.
aoraim, aeireacht: “to herd”, or aoirím, aoireacht in the CO, pronounced /e:rimʹ~e:rʹəxt/. Traditionally spelt aodharaim and aodhaireacht.
ar fuid: “throughout”, or ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí), but it is clear from the use of ar fuid na tíre here that this distinction is not always made.
arís: “again”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/.
Aristobulus: Aristobulus II, high-priest and king of Judaea 66-63 BC. Son of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and his wife, Salome Alexandra. Aristobulus II was the father of Alexander, the father of Mariamne. Aristobulus seized the kingship from his brother, Hyrcanus II, partly owing to the different religious symphathies of the brothers. Aristobulus supported the Sadducees and Hyrcanus the Pharisees. Aristobulus was later taken prison by the Romans, who restored Hyrcanus as high priest. He escaped from prison in 57 BC and returned to Palestine where he attempted to lead resistance to Rome, before being poisoned in 49 BC.
armáil: “army”.
báidhiúil: “symphathetic”, or báúil in the CO. Probably pronounced /bɑ:’gʹu:lʹ/.
bannrín: “queen”, or banríon in the CO. Pronounced /bau’rʹi:nʹ/ in WM Irish.
baoch: “grateful”, buíoch, pronounced /be:x/ in WM Irish. Buidheach stood in the original.
bogadh: “softening”, but also “alleviation, mitigation”.
bréan: “putrid, foul-smelling”.
breithiúntas: “judgment, discernment”, or breithiúnas in the CO.
caibideal: caibidil, “chapter”. PUL seems to have pronounced this word with a broad l, /kabʹidʹəl/.
caoi: “opportunity”, pronounced /ke:/.
cáirde: “delay”.
cealgach: “treacherous, wily”. Pronounced /kʹaləgəx/.
ceannrach: “halter”, or ceanrach in the CO. Pronounced /kʹaurəx/. The original double n is preserved here to show the diphthong.
ceárd: “trade”. The dative singular ceird (céird in WM Irish) is used as the nominative in the CO. Lucht ceárd, “tradesmen, artisans”.
ceremóin: “ceremony”, with ceremóintí in the plural. PUL uses a clearly Anglophone word here, where the CO has searmanas. Ceremóintí is not found in any dictionaries.
cimeádaim, cimeád: “to keep”, or coimeádaim, coimeád in the CO. this word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in the CO, but a slender c or ch (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc. Note that the the CO distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish.
cionntach: “guilty”, or ciontach in the CO. PUL uses both cionntach and ciontach in his works, and IWM shows the pronunciation could be either /kʹu:ntəx/ or /kʹuntəx/.
cloím, cloí: “to subdue”.
coímheascar: “struggle, mêlée”, pronounced /ki:skər/.
coitiantacht: “the people in general, the general run of the population”.
corp: “body”, but also referring to an emotion or motivation. Le corp trua dhóibh, “out of pity for them”.
cosnaim, cosnamh: “to defend”, or cosnaím, cosaint in the CO. PUL also uses cosaint as the verbal noun in his works, but the phrase fógarthar gach ceart ar cosnamh, “all rights are reserved”, regularly uses cosnamh. Cosnaim has an epenthetic vowel, but cosnamh appears not to have (e.g., according to the Leitiriú Shímplí edition of PUL’s Catilína): /kosənimʹ, kosnəv/.
cruaidh: “hard”, or crua in the CO. The adjective is pronounced /kruəgʹ/, with the comparative, originally spelt cruadha, pronunced /kruə/.
cruinniú: “gathering”. Cruinniú daoine, “a gathering of people” according to Ó Dónaill’s dictionary is used here almost to mean “organisation”.
cruithniú: “creation”, or cruthú in the CO. Possibly pronounced /kri’ŋʹu:/. PUL said in Notes on Irish Words and Usages that he had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú.
cruth: “appearance, form”. The genitive crutha used here accords with the CO form, which is masculine, but the dative is sometimes cruith in some of PUL’s works, pointing to some instability of gender.
cruthaím, cruthú: “to create”. PUL uses the CO form here, but cruthnaím, cruthnú (and cruithním, cruithniú) are also found in his works (see his Scéalaíochta as an mBíobla Naofa). The form with a medial -n- seems preferable in Cork Irish.
dea-chúmtha: “well-built”. This word and some parts of the verb cumaim have a long u in WM Irish.
deirineach: “last”, or deireanach in the CO. Pronounced /dʹerʹinʹəx/.
díle: “flood, deluge”, with the genitive here díleann.
díoglaim, díogailt: “to avenge, punish”, or díoghlaim, díoghail in the CO. The original gh is pronounced /g/ in this rare, literary word.
dlí: “law”. The plural used here is dlithe; this would be dlíthe in the CO, but the WM pronunciation is /dlʹihi/.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO, pronounced /dəiŋʹ/.
driotháir: “brother”, deartháir.
drochamhraisteach: “suspicious, distrustful”, a word not given in dictionaries.
drochamhraisteacht: “suspiciousness”, a word not given in dictionaries.
drochmhianach: “poor quality, baseness of character”. This word implies an inherent, innate feebleness of character.
Eabhra: Hebrew. This word is listed in Ó Dónaill’s dictionary as a variant of Eabhrais, “Hebrew language”, but is used here to refer to the Hebrew people (pobal Eabhra). Probably pronounced /ɑvərə/.
éadmhar: “jealous”.
éalaím, éaló: “to escape”, or éalaím, éalú in the CO.
eascaine: “curse”.
Edom: Idumaea, a land to the south-east of the Dead Sea, said, in the Old Testament, to be peopled by the descendants of Esau, brother of the Jewish patriarch Jacob. See Idúméa.
éirím, éirí: “to rise”. This word is pronounced /əi’rʹi:mʹ, əi’rʹi:/ in WM Irish, and all cognates have /əi/ too.
fáidh: “prophet”, with fáidhí in the plural, pronounced /fɑ:’gʹi:/, where the CO has fáithe.
falla: “wall”, or balla in the CO.
féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.
féinig: “self”. This is a colloquial variant of féin in Munster Irish.
fé ndeár, fé ndeara: tabhair fé ndeara, “notice”. This would be thug sé faoi deara in the CO. Pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Fé ndeara also has a additional meaning, “cause, reason”.
fógraim, fógairt: “to declare, announce”, or fógraím, fógairt in the CO. Note the present autonomous form, fógarthar, where the CO would have fógraítear.
fórlámhas: “supremacy, domination, authority”, or forlámhas in the CO. Pronounced /fo:r’lɑ:s/ according to Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne. Osborn Bergin’s Leitiriú Shímplí transcription for this word, which also occurs in PUL’s Catilína, would support a spelling of fórlamhas, pronounced /fo:rləvəs/.
fuil: “blood”. Ó Dónaill’s dictionary shows the genitive can mean “bloodthirsty”: tíoránach fola, “bloodthirsty tyrant”.
fuiligim, folag: “to suffer, endure”, or fulaingím, fulaingt in the CO. Pronounced /filʹigʹimʹ, foləg~fuləg/.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works. Usa is found in the comparative here, where the CO has fusa, giving further evidence that forms without f are more common in PUL’s works.
gabhaim: “to take; go” and a large range of other meanings, pronounced /goumʹ/. The preterite is ghoibh where there is ghabh in the CO as the pronunciation is /ɣovʹ/ in WM Irish. Gabháil le rud, “to side with, agree with, abide by something”.
Gabinius: Aulus Gabinius, Roman general, who reinstated Hyrcanus II as high priest in 57 BC and suppressed the Sanhedrin. Died 47/48 BC.
Gailia: Gaul.
gairm: generally “call, vocation”, but used here in the sense of “an appeal” against a judgment of a court.
geallúint: “promise”, or gealltanas in the CO. The genitive singular is geallúna.
glacaim: “to accept”. This word takes a direct object in WM Irish (rud a ghlacadh), whereas the CO has glacadh le rud.
glóire: “glory”, or glóir in the CO.
gné: “form, appearance”.
gobhernóir: “governor”, or gobharnóir in the CO. As a Latin word, it seems wrong to impose Irish spelling rules on this word, and PUL’s version implies a slender v.
Héród: Herod the Great (74/73 BC-4 BC), king of Judaea under Roman rule in the first century BC. In addition to the biographical details noted elsewhere, Herod executed his son, Antipater II (son of his first wife, Doris), in 4 BC on charges of plotting to kill his father. He also killed two sons, Aristobulus IV and Alexander, born to him by Mariamne, in 7 BC. Herod’s murders of his own sons may have influenced the Christian tradition of the Massacre of the Holy Innocents, although Herod’s children would not have been infants at the time of Jesus’ birth. The reference made to the Roman Emperor’s surprise at Herod’s ruthless behaviour comes from Macrobius (ca. 395-423 AD), who wrote in his Saturnalia, cum audisset inter pueros quos in Syria Herodes rex Iudaeorum intra bimatum iussit interfici filium quoque eius occisum, ait: Melius est Herodis porcum esse quam filium, “when he [Emperor Augustus] heard that among the boys in Syria under two years old whom Herod, king of the Jews, had ordered to kill, his own son was also killed, he said: it is better to be Herod’s pig, than his son”. However, this text is four centuries later than the events described. The cause of Herod’s death, accompanied by putrefaction and worms, has been debated by scholars: some believe that gangrene or scabies was responsible.
Huircánus: Hyrcanus II, high-priest (75-66 BC) and king of Judaea (67 BC) in the second-century AD. Grandfather of Mariamne. Son of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and his wife, Salome Alexandra, and great-great-grandson of Mattathias, the founder of the Maccabaean dynasty. Hyrcanus briefly succeeded his mother as king of Judaea in 67 BC, before his brother Aristobulus seized the throne and the high priesthood. Following Roman intervention, he was restored to the high priesthood, but not to the kingship, as Rome then governed Judaea through Antipater. Hyrcanus was put to death by Antipater’s son, Herod, in 30 BC.
íbirt: “sacrifice”, or íobairt in the CO. Pronounced /i:birtʹ/ according to IWM, but PUL consistently used a slender b here. The plural used here is íbirtí; PUL’s translation of the Gospels uses íbiortha in the plural.
Idúméa: Idumaea, a region to the south-east of the Dead Sea in modern-day Jordan. Also referred to as Edom, whose inhabitants were, according to the Old Testament, the descendants of Esau, the elder brother of the Jewish patriarch, Jacob.
Idúméach: Idumaean. See under Idúméa.
in: a form of the demonstrative pronoun sin used after the copula (b’in, nách in, etc). Often incorrectly written shin: sin derives from a combination of is (the copula) and in (’s in), and there is no s to be lenited in the past tense.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insim, insint in the CO. Note the use of d’innis here in the preterite: the spellings d’innis and d’inis are both found in PUL’s works, pointing to a pronunciation /dʹiŋʹiʃ/.
íntleacht: “intellect”, pronounced /i:ntʹilʹəxt/.
iompaím, iompáil: “to turn”, or iompaím, iompú in the CO. Pronounced /u:m’pi:mʹ, u:m’pɑ:lʹ/.
ithim, ithe: “to eat”. The use of de in ithe de thoradh an chraínn, “to eat of the fruit of the tree”, does not reflect the usage indicated in any dictionary, but the English form is also exceptional, possibly reflecting a Hebrew original.
Iúdach/Iúdaíoch: Jew, or Giúdach in the CO. Iúdach, with Iúdaígh in the plural (indicating a variant singular, Iúdaíoch), is found in the original text. IWM shows the WM form would tend to be Giúdaíoch.
Iúdás: Judas Maccabaeus, son of Mattathias ben Johanan. Leader of the Jewish revolt against the Greek empire in the second century BC before his death 160 BC. Judas was the first of the Maccabaean dynasty to be receive the surname Maccabee, an epithet thought to derive from the Hebrew for “hammer”.
Iúlius Caesar: Julius Caesar, Roman statesman and general (100-44 BC), who defeated Pompey at the battle of Pharsalus 48 BC.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/.
labhraim, labhairt: “to speak”, or labhraím, labhairt in the CO.
láimhseálaim, láimhséail: “to handle, manage, manipulate”.
lánchúiteamh: “full recompense, requital”, a compound not found in dictionaries.
lánchumas: “full power”, or lánchumhacht in the CO. ’Na lánchumas, “to the full extent of his power”.
leamhnú: “consent”, or deonú in the CO. Le leamhnú Dé, “by the will of God”. This is one of a number of words in WM Irish that have l where the CO has d. Dinneen’s dictionary has leonughadh as a variant of deonughadh, and IWM has /lʹo:’nu:/, but PUL’s spelling points to a diphthong in his Irish, /lʹau’nu:/.
léanmhar: “woeful, grievous, dreadful”.
leathscéal: “excuse”, or leithscéal in the CO. Pronounced /lʹa’ʃkʹial/.
Lebhíteach: Levite, member of the priestly tribe of ancient Israel.
leórghníomh: “restitution, amends”.
Macabéach: Maccabee, the name of a Jewish army that established the Hasmonaean dynasty in Judaea in the second century BC. PUL uses the form (in the dative plural) Macaibhéibh in his translation of the Gospels. This could reflect editing by Gearóid Ó Nualláin, as the Greek original does have a v in the middle of the word. Both here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, PUL uses the form Macabéach.
mallachar: “slowness, dullness”. Mallachar radhairc, “dimness of sight”.
maraím, marú: “kill, slay”. Note the preterite is do mhairbh sé, /vɑrʹivʹ/, where mharaigh sé would be found in the CO.
Mariamne: Mariamne the Hasmonaean, the second wife of Herod the Great. In history, she was the daughter of Alexander Maccabaeus, son of Aristobulus II, king of Judaea. PUL states Mariamne was the daughter of Hyrcanus II: Hyrcanus was her grandfather, owing to Alexander Maccabaeus’ marriage to his first cousin, Alexandra, daughter of Hyrcanus II. Mariamne was executed by her husband, Herod, in 29 BC.
Matatias: Mattathias ben Johanan, a Jewish priest and the founder of the Maccabaean dynasty. Mattathias began the Jewish revolt against Greek rule before his death in 165 BC. Father of Judas Maccabaeus.
meathlaím, meathlú: “to grow weak, deteriorate”.
mioscais: “malice, ill-will”.
mioscaiseach: “spiteful, malicious”.
míshásamh: “discontent, dissatisfaction”. Míshásamh aigne idir dhaonibh, perhaps “an air of friction between people”.
mórthímpall: “all around”, or mórthimpeall in the CO.
músclaim, múiscilt: “to stir, arouse”, or músclaím, múscailt in the CO. The preterite is attested here is do mhúiscil, where the CO would have mhúscail.
nách: “that is not”, i.e. the negative subordinating conjunction combined with the copula, nach in the CO, /nɑ:x/.
naíon: “infant”.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. Namhaid is also used in the plural, where naimhde would stand in the CO. With nominative singular and plural both namhaid and genitive singular and plural both namhad, it is only morphologically apparent when the plural is being used with the dative plural, namhdaibh.
Naoi: Noah. PUL uses Naoi here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses Nóe, possibly reflecting the influence of the editor of his Gospels, Gearóid Ó Nualláin. Naoi is also given for Noah in Dinneen’s dictionary.
neómat: “minute, moment”, or nóiméad in the CO. The various words for “minute” in Irish are all corruptions of the original móimeint.
nú: “or”, or nó in the CO.
oirbhíre: “reproach, curse, anathema”. Pronounced /i’rʹi:rʹi/.
oirearcas: “eminence, distinction”, or oirirceas in the CO. PUL told Osborn Bergin that this word had a broad rc in the middle of the word in WM Irish. The Leitiriú Shímplí transcription is eriarcas, where I had expected iriarcas; more research required on the pronunciation of the first vowel.
oirirc: “eminent, distinguished”, pronounced with a slender rc, /irʹirʹikʹ/.
os cómhair: “in front of”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
págánacht: “paganism”, or págántacht in the CO.
Palestín: Palestine. PUL eschews artificial gaelicisation of foreign placenames. The CO has Palaistín.
parathas: “paradise”, or parthas in the CO. Pronounced /pɑrəhəs/. Note that PUL agrees with Dinneen’s dictionary here on Gáirdín Parathais, whereas Ó Dónaill’s dictionary has lenition: Gairdin Pharthais.
Pharsalia: Pharsalus in Greece (Farsala in modern Greece), where Pompey and Julius Caesar fought a battle in 48 BC. PUL’s use of Pharsalia may reflect an awareness of the poem Pharsalia by Lucan, in which the battle is recounted.
Phasáel: Phasael, son of Antipater and brother of Herod the Great. Phasael was captured by Antigonus Mattathias along with Hyrcanus II and, after Antigonus mutilated Hyrcanus, chose to commit suicide by dashing his own brains out in 40 BC.
piast: “worm”, or péist in the CO, where the dative has replaced the nominative. The plural is piastaí, in contradistinction to the péisteanna of the CO. Refers here to the serpent in the Garden of Eden.
poiblíocht: “public”, pronounced /pibʹi’lʹi:xt/.
Pompéius: Gnaeus Pompeius Magnus, or Pompey the Great (106-48 BC), a Roman statesman and general. Pompey conquered Judaea in 63 BC, incorporating the kingdom as a client state of the Roman Empire.
priúnsa: “prince”, prionsa.
ré: “interval”. Ré aithrí, “time to repent”.
ríogan:ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/.
rún: “secret”, but also “purpose”. Rún díoltais, “vengeful design, desire for revenge”.
saorthoil: “free will”.
samhaltas: “symbolism; a symbolic representation”. Used with ar here, samhaltas is used with do in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha.
Sanhedrim: the Sanhedrim, the 71-member supreme court of Israel.
sara: “before”, or sula in the CO.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
screadaim, screadach: “to scream, shriek.” Note that as a feminine verbal noun ending in -ach, screadach becomes ag screadaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
scrí’neóir: “scribe”.
seanaid: “Senate”, or seanad in the CO. PUL uses the feminine form here, which is backed up by Dinneen’s dictionary, whereas the CO form is masculine.
seanóir: “elder”.
seasaím, seasamh: “to stand”, or seasaim, seasamh in the CO. Note the preterite do sheasaimh sé, where the CO has sheas sé, reflecting a general tendency for -mh to appear in the third-person singular preterite (and imperative) where the verbal noun ends in -mh in WM Irish.
síolrach: “breed, offspring”, pronounced /ʃi:rəx/ according to IWM. Síolrach d’fhuil na Macabéach, “descent from the Maccabees; Maccabaean blood or breeding”.
síolraim, síolradh: “to breed, propagate”, or síolraím, síolrú in the CO. Do shíolraigh sé ó (dhuine), “he is descended from (a certain person)”. I am unclear whether the l is pronounced in this word.
síoraíocht: “eternity”. Ón síoraíocht, possibly “from the beginning of time”.
slí: “way”. The plural here is slite (slitibh), but slithe and slíte are also attested in PUL’s works. More research on the pronunciation of the plural required.
smachtúchán: “control, subjection, subjuction”, a word not given in dictionaries.
snastacht: “polish, glossiness, finish”. Snastacht gné, “a polished finish or appearance”.
snoím, snoí: “to carve, hew, sculpture”. Clocha snoite, “carved, polished stones”.
socrúchán: “settlement, arrangement”, a word not given in dictionaries.
solaoid: “illustration, example”.
sórd: “sort”, or sórt in the CO.
splannc: “flash of lightning”, or splanc in the CO. The double n is used in the editing here to show the diphthong: pronounced /splauŋk/.
taithneann, taithneamh:“to please”, taitníonn,taitneamh in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən, taŋʹhəv/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/.
tapaidh: “quick”, or tapa in the CO. Pronounced /tɑpigʹ/.
targaireacht: “prophecy”, or tairngreacht in the CO. Pronounced /tɑrəgirʹəxt/.
teinneas:tinneas in the CO, “pain, soreness”. Pronounced /tʹeŋʹəs/ in WM Irish.
tímpall: “around”, or timpeall in the CO. The broad p in WM Irish is preserved here: /tʹi:mʹpəl/.
Títus: Titus Flavius Caesar, the Roman emperor 79-81 AD who destroyed Jerusalem in 70 AD.
uabhar: “pride, arrogance”, pronounced /uər/.
uaigh: “grave”. Pronounced /uəgʹ/.
uaillmhianach: “ambitious”.
uathásach: “terrible”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.
Uile-Chómhachtach: “the Almighty”, or Uilechumhachtach in the CO.
úmhal: “submissive, obedient”. Pronounced /u:l/.